Quá khứ “tiết kiệm” chi phí – Tương lai xã hội chi trả

Trong logic kinh doanh thông thường, doanh nghiệp luôn tìm cách tối ưu chi phí để gia tăng lợi nhuận như tiết kiệm nguyên liệu, giảm tiêu hao điện năng, nâng hiệu suất máy móc, tối ưu năng suất lao động. Tuy nhiên, trong nhiều mô hình sản xuất truyền thống, có một loại chi phí chưa bao giờ được phản ánh đầy đủ vào giá thành sản phẩm, đó là chi phí môi trường. Trong kinh tế học, đó gọi là “Externality – âm” một “khoản nợ vô hình” mà sớm hay muộn, xã hội vẫn phải chi trả. Chính từ đây, vai trò của ngành công nghiệp môi trường không còn dừng ở xử lý ô nhiễm, mà trở thành công cụ giúp nền sản xuất tính đúng, tính đủ cái giá thật của sự tăng trưởng.

Hình minh họa

Một nhà máy xả nước thải chưa qua xử lý đầy đủ, có thể tiết kiệm hàng chục tỷ đồng chi phí đầu tư hệ thống xử lý; một dây chuyền sản xuất không lắp đặt thiết bị thu hồi bụi, khí thải có thể giúp doanh nghiệp giảm chi phí vận hành trong ngắn hạn; một khu công nghiệp chậm đầu tư hạ tầng xử lý chất thải tập trung, có thể nhanh chóng lấp đầy diện tích cho thuê và tạo ra doanh thu trước mắt. Trên bảng lợi nhuận, những quyết định ấy đôi khi tạo ra các con số đẹp hơn. Tuy nhiên, phần chi phí “được tiết kiệm” đó không hề biến mất, mà được chuyển sang một chủ thể khác.

Nguồn nước ô nhiễm, buộc địa phương phải đầu tư thêm cho quy trình xử lý nước thải sinh hoạt; không khí suy giảm chất lượng kéo theo chi phí y tế, bảo hiểm và mất ngày công lao động; đất bị nhiễm hóa chất khiến năng suất nông nghiệp giảm sút, chi phí phục hồi hệ sinh thái gia tăng; các bãi chôn lấp quá tải tạo áp lực lên hạ tầng đô thị, ngân sách công và chất lượng sống của cộng đồng… nói cách khác, một đồng doanh nghiệp chưa chi cho môi trường hôm nay, có thể trở thành nhiều đồng chi phí xã hội phải trả trong tương lai. Đó chính là bản chất của chi phí phát sinh từ hoạt động sản xuất, nhưng không được phản ánh đầy đủ trong giá thành sản phẩm.

Ô nhiễm làm tổn hại môi trường và suy giảm năng suất quốc gia

Trong nhiều năm, ô nhiễm thường được nhìn dưới góc độ sức khỏe cộng đồng hoặc bảo vệ môi trường sinh thái. Tuy nhiên, khi nền kinh tế bước vào giai đoạn cạnh tranh chất lượng cao, ngày càng rõ rằng ô nhiễm không chỉ là vấn đề môi trường, mà là vấn đề của năng suất. Một khu công nghiệp thiếu công suất xử lý nước thải, sẽ bị giới hạn khả năng tiếp nhận dự án mới; một địa phương chịu áp lực ô nhiễm kéo dài, có thể đánh mất lợi thế thu hút lao động chất lượng cao; một ngành sản xuất phụ thuộc vào công nghệ tiêu hao tài nguyên lớn, sẽ đối mặt với chi phí đầu vào ngày càng tăng khi nguồn nước, năng lượng và quỹ đất chịu sức ép.

Hình minh họa

Ở cấp độ doanh nghiệp, chi phí môi trường có thể xuất hiện dưới nhiều trạng thái như: Gián đoạn sản xuất khi tiêu chuẩn môi trường bị siết chặt; chi phí cải tạo công nghệ tăng mạnh nếu đầu tư muộn; chi phí pháp lý, bồi thường và phục hồi môi trường; mất đơn hàng từ các tập đoàn quốc tế yêu cầu phát thải thấp. Trong bối cảnh European Union, United States và Japan ngày càng nâng cao tiêu chuẩn carbon, truy xuất nguồn gốc và vòng đời sản phẩm, một nhà máy có thể vẫn sản xuất được, nhưng chưa chắc còn bán được nếu không đáp ứng tiêu chuẩn môi trường.

Ở cấp độ quốc gia, hệ quả còn lớn hơn khi chất lượng môi trường suy giảm, nền kinh tế buộc phải dành nhiều nguồn lực hơn cho y tế, hạ tầng công cộng, phục hồi tài nguyên và kiểm soát rủi ro sinh thái. Điều đó đồng nghĩa với nguồn lực dành cho đầu tư phát triển bị bào mòn. Một nền kinh tế có thể tăng trưởng nhanh trong vài năm, bằng cách trì hoãn đầu tư môi trường. Nhưng nếu “chi phí thật” không được tính đúng, tăng trưởng ấy rất dễ trở thành lợi nhuận ngắn hạn đổi lấy áp lực dài hạn.

Công nghiệp môi trường là công cụ để nền kinh tế tính đúng cái giá của tăng trưởng

Nếu externality âm là một khoản nợ vô hình của nền sản xuất, thì ngành công nghiệp môi trường chính là công cụ để đưa khoản nợ đó trở về đúng nơi phát sinh của nó. Các hệ thống xử lý nước thải tuần hoàn, thu hồi nhiệt, kiểm soát bụi mịn, tái chế tro xỉ, tái sử dụng hóa chất hay quan trắc phát thải theo thời gian thực, không chỉ giúp doanh nghiệp đáp ứng quy chuẩn, mà quan trọng hơn cả là chúng giúp “nội hóa” chi phí thật của sản xuất, để tích hợp vào giá thành sản phẩm.

Hình minh họa

Khi một nhà máy đầu tư công nghệ xử lý thay vì xả thải trực tiếp, chi phí môi trường được phản ánh vào giá thành sản phẩm thay vì chuyển sang cộng đồng; khi một khu công nghiệp xây dựng hệ thống tuần hoàn nước, áp lực khai thác tài nguyên được giảm xuống; khi chất thải được tái sử dụng thay vì chôn lấp, chi phí môi trường được chuyển hóa thành giá trị kinh tế mới. Những tập đoàn lớn như Veolia, SUEZ hay Xylem đã chứng minh rằng, môi trường hoàn toàn có thể trở thành một chuỗi giá trị công nghệ cao, xuất phát từ thiết bị lọc màng, cảm biến quan trắc đến các giải pháp tuần hoàn tài nguyên.

Đối với Việt Nam, sau hơn ba thập niên công nghiệp hóa, câu hỏi không còn là có đầu tư cho môi trường hay không, mà là chi phí đó trả trước hay trả sau. Trả trước bằng công nghệ xử lý, hạ tầng tuần hoàn, tái chế và giám sát phát thải, hay trả sau bằng chi phí y tế, chi phí cải tạo môi trường, mất thị trường xuất khẩu và suy giảm năng lực cạnh tranh. Bởi trong kỷ nguyên sản xuất xanh, mỗi tấn chất thải chưa xử lý không biến mất, mà nó đang chờ một ai đó thanh toán cho khoản hóa đơn đã phát sinh trước đó.