Dung Quất trước bước chuyển xanh: Nâng chất lượng tăng trưởng từ nền tảng công nghiệp

Tuy nhiên, khi yêu cầu tăng trưởng ngày càng gắn chặt với hiệu quả sử dụng tài nguyên, công nghệ và bảo vệ môi trường, lợi thế của Dung Quất không còn chỉ nằm ở quy mô nhà máy hay năng lực sản xuất, mà còn làm thế nào để nâng cao chất lượng tăng trưởng, giảm áp lực lên môi trường và từng bước hình thành hệ sinh thái công nghiệp có tính liên kết, hiệu quả và bền vững hơn.

Từ quy mô sản xuất đến yêu cầu nâng chất lượng tăng trưởng

Theo Ban Quản lý Khu kinh tế Dung Quất và các KCN Quảng Ngãi, tính đến cuối năm 2025, Khu kinh tế Dung Quất và các khu công nghiệp trên địa bàn có 348 dự án với 292 doanh nghiệp đang hoạt động. Giá trị sản xuất công nghiệp năm 2025 đạt khoảng 271.500 tỷ đồng, trong đó lọc hóa dầu đạt 135.732 tỷ đồng, luyện thép đạt 94.212 tỷ đồng.

Kết quả trên cho thấy vai trò nổi bật của các ngành công nghiệp nền tảng trong cơ cấu sản xuất tại Dung Quất. Đồng thời, quy mô sản xuất lớn cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với hệ thống hạ tầng kỹ thuật, cung ứng năng lượng, sử dụng nước, quản lý chất thải và kiểm soát tác động môi trường.

Tính đến cuối năm 2025, Khu kinh tế Dung Quất và các khu công nghiệp trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi có 348 dự án với 292 doanh nghiệp đang hoạt động

Nếu trước đây lợi thế thu hút đầu tư chủ yếu được nhìn nhận từ quỹ đất, vị trí địa lý và khả năng tiếp nhận các dự án công nghiệp lớn, thì trong giai đoạn tiếp theo, sức cạnh tranh của Dung Quất còn phụ thuộc vào chất lượng hạ tầng, công nghệ, khả năng liên kết giữa các doanh nghiệp và mức độ đáp ứng các yêu cầu môi trường.

Quy hoạch chung xây dựng Khu kinh tế Dung Quất đến năm 2045 định hướng phát triển khu kinh tế gắn với công nghiệp, cảng biển, logistics và đô thị – dịch vụ. Đây là cơ sở quan trọng để tổ chức lại không gian phát triển, tăng cường kết nối giữa các khu chức năng và tạo điều kiện cho công nghiệp phát triển theo hướng hiện đại.

Cùng với đó, định hướng của Quảng Ngãi là phát triển công nghiệp theo chiều sâu, ưu tiên công nghệ cao và các ngành thân thiện với môi trường; từng bước hoàn thiện hạ tầng khu kinh tế, khu công nghiệp và cụm công nghiệp, nhất là hệ thống giao thông kết nối và xử lý chất thải.

Với Dung Quất, yêu cầu này càng có ý nghĩa khi khu kinh tế tiếp tục được định hướng trở thành trung tâm lọc, hóa dầu và năng lượng quy mô quốc gia, đồng thời phát triển các ngành công nghiệp có khả năng tạo giá trị gia tăng và sức lan tỏa lớn hơn.

Xanh hóa từ chính các ngành công nghiệp chủ lực

Chuyển đổi xanh tại Dung Quất không nhất thiết bắt đầu bằng việc thay thế các ngành công nghiệp nền tảng đã hình thành. Với lọc hóa dầu, luyện kim, cơ khí và năng lượng, một hướng đi quan trọng là cải tiến công nghệ, tiết kiệm nguyên liệu, giảm tiêu hao năng lượng, thu hồi nhiệt và tận dụng hiệu quả các dòng vật chất phát sinh trong quá trình sản xuất.

Thực tế tại một số doanh nghiệp cho thấy những giải pháp theo hướng này đã được triển khai.

Tại Công ty cổ phần Lọc hóa dầu Bình Sơn (BSR), các giải pháp được giới thiệu gồm tái sử dụng nước rửa muối, thu hồi dầu từ bùn đáy bể, xử lý và tận dụng một số dòng vật chất phát sinh trong sản xuất, cùng với vận hành hệ thống thu hồi lưu huỳnh. Những giải pháp này hướng đến giảm thất thoát nguyên liệu, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và hạn chế chất thải.

Trong khi đó, tại Khu liên hợp sản xuất gang thép Hòa Phát Dung Quất, việc tận dụng xỉ luyện kim và thu hồi nhiệt dư để phát điện, vừa đảm bảo môi trường vừa tiết kiệm chi phí sản xuất, giảm tiêu hao năng lượng.

Nếu được tổ chức, vận hành hiệu quả, các giải pháp này có thể góp phần giảm lượng chất thải phải xử lý, tiết kiệm năng lượng và nâng cao hiệu quả tổng thể của quá trình sản xuất.

Hòa Phát Dung Quất thực hiện giải pháp thu hồi nhiệt khí dư trong quá trình luyện gang thép, luyện coke để vận hành máy phát điện

Điểm đáng chú ý là các giải pháp trên gắn trực tiếp với hoạt động của nhà máy, thay vì chỉ dừng ở những cam kết chung về bảo vệ môi trường. Tiết kiệm năng lượng, thu hồi nhiệt, tái sử dụng nước và tận dụng phụ phẩm vừa góp phần giảm áp lực môi trường, vừa có thể giúp doanh nghiệp tiết giảm chi phí sản xuất.

Tuy nhiên, mức độ đóng góp thực tế của từng giải pháp cần được đánh giá trên cơ sở các chỉ số cụ thể như lượng nước tái sử dụng, năng lượng thu hồi, tỷ lệ phụ phẩm được tận dụng và mức giảm chất thải qua từng giai đoạn. Đây cũng là cơ sở để phân biệt giữa những sáng kiến riêng lẻ với quá trình chuyển đổi xanh có hệ thống.

Ở phạm vi rộng hơn, việc nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên trong từng nhà máy cần đi cùng khả năng liên kết giữa các cơ sở sản xuất. Khi phụ phẩm của doanh nghiệp này có thể trở thành nguyên liệu đầu vào cho doanh nghiệp khác, hoặc hạ tầng dùng chung được khai thác hiệu quả, lợi ích môi trường và kinh tế có thể được mở rộng từ cấp độ nhà máy sang toàn khu công nghiệp.

Hạ tầng môi trường – điều kiện không thể thiếu

Dù đã có những giải pháp sản xuất theo hướng tiết kiệm tài nguyên và năng lượng, quá trình chuyển đổi xanh tại Dung Quất vẫn cần được đặt trong mối quan hệ với năng lực hạ tầng của khu kinh tế.

Theo thông tin từ Ban Quản lý Khu kinh tế Dung Quất và các KCN Quảng Ngãi, một số khu vực sản xuất công nghiệp, đặc biệt tại phía Đông và phía Tây Bắc Dung Quất, vẫn chưa có hệ thống thu gom, thoát và xử lý nước thải tập trung đồng bộ.

Thực trạng này cho thấy yêu cầu hoàn thiện hạ tầng môi trường cần được đặt song hành với kế hoạch mở rộng sản xuất và thu hút đầu tư. Bởi nếu hạ tầng không theo kịp tốc độ phát triển công nghiệp, áp lực quản lý nước thải và chất thải sẽ gia tăng, đồng thời có thể ảnh hưởng đến khả năng tiếp nhận các dự án mới.

Một số khu vực sản xuất công nghiệp tại Quảng Ngãi còn gặp khó khăn về hệ thống xử lý nước thải tập trung

Đối với một khu kinh tế có nhiều ngành công nghiệp quy mô lớn, hạ tầng môi trường không chỉ là công cụ kiểm soát ô nhiễm mà còn là bộ phận thiết yếu của năng lực sản xuất. Hệ thống thu gom, xử lý nước thải, quản lý chất thải và giám sát môi trường cần được đầu tư đồng bộ, phù hợp với đặc điểm hoạt động của từng khu vực và nhu cầu phát triển trong dài hạn.

Bên cạnh đầu tư hạ tầng, việc lựa chọn dự án cũng cần được thực hiện trên cơ sở chất lượng công nghệ, hiệu quả sử dụng đất, năng lượng và tài nguyên, cũng như khả năng kiểm soát chất thải. Định hướng hạn chế những dự án tiêu hao nhiều tài nguyên nhưng tạo giá trị gia tăng thấp sẽ có ý nghĩa thiết thực nếu được cụ thể hóa bằng các tiêu chí đánh giá và cơ chế giám sát phù hợp.

Điều đó đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, chủ đầu tư hạ tầng và doanh nghiệp trong việc xác định nhu cầu đầu tư, tổ chức vận hành hệ thống xử lý chất thải và theo dõi việc thực hiện các yêu cầu môi trường. Đồng thời, cần tăng cường đánh giá hiệu quả các giải pháp tiết kiệm tài nguyên tại doanh nghiệp, qua đó xác định những mô hình có khả năng nhân rộng.

Dung Quất đã có nền tảng công nghiệp đủ lớn để tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong tăng trưởng của Quảng Ngãi. Việc sử dụng tài nguyên hiệu quả, chất lượng công nghệ, mức độ liên kết giữa các doanh nghiệp và năng lực bảo vệ môi trường sẽ quyết định sức cạnh tranh của khu kinh tế trong giai đoạn phát triển mới.