Từ công đoạn xử lý sau cùng đến sản xuất bền vững

Trong mô hình công nghiệp truyền thống, môi trường chủ yếu được đặt ở cuối chuỗi giá trị. Doanh nghiệp đầu tư hệ thống xử lý nước thải để đáp ứng quy chuẩn, lắp thiết bị lọc bụi để tránh vi phạm, xây dựng khu lưu chứa chất thải nhằm hoàn thiện hồ sơ pháp lý. Môi trường, xét cho cùng, được coi là một khoản chi phí tuân thủ, cần thiết nhưng không trực tiếp tạo ra doanh thu.

Hình minh họa

Cách tiếp cận này từng phù hợp trong giai đoạn các nền kinh tế ưu tiên tốc độ tăng trưởng, mở rộng công suất và tận dụng tối đa tài nguyên đầu vào. Tuy nhiên khi chi phí năng lượng leo thang, nguồn nước sạch chịu áp lực ngày càng lớn, tiêu chuẩn phát thải liên tục siết chặt và các tập đoàn toàn cầu bắt đầu kiểm toán cả vòng đời sản phẩm, mô hình sản xuất trước - xử lý sau đã bộc lộ giới hạn.

Tại Germany, Japan và South Korea, môi trường không còn là phần việc nằm ngoài dây chuyền, mà được tích hợp ngay từ khâu thiết kế nhà máy, lựa chọn công nghệ, bố trí hệ thống tuần hoàn nước, tái sử dụng nhiệt thải và tối ưu nguyên liệu đầu vào. Nhà máy hiện đại không được xây để xử lý ô nhiễm, mà được thiết kế để hạn chế phát sinh ô nhiễm ngay từ đầu. Sự thay đổi ấy đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển công nghiệp, đó là hạ tầng môi trường không chỉ bảo vệ hệ sinh thái, mà trực tiếp bảo vệ khả năng sản xuất.

Hình minh họa

Khi môi trường trở thành điều kiện đầu vào của nền sản xuất

Trong kinh tế học truyền thống, tăng trưởng được tạo nên từ ba biến số cơ bản gồm vốn, lao động và công nghệ. Nhưng trong bối cảnh thế kỷ XXI, ngày càng nhiều nền kinh tế phải bổ sung thêm một yếu tố mang tính quyết định là an ninh tài nguyên. Một nhà máy thép có thể sở hữu dây chuyền hiện đại, nhưng không thể vận hành ổn định nếu thiếu nguồn nước làm mát. Một nhà máy dệt nhuộm có thể có đơn hàng lớn, nhưng công suất sẽ bị giới hạn nếu khu xử lý nước thải quá tải. Một tổ hợp hóa chất có thể đầu tư hàng nghìn tỷ đồng, nhưng vẫn có nguy cơ đình trệ nếu không đáp ứng tiêu chuẩn phát thải.

Các hệ thống tuần hoàn nước công nghiệp, thu hồi nhiệt thải, tái sử dụng hóa chất, kiểm soát bụi mịn hay tái chế tro xỉ không đơn thuần là giải pháp môi trường. Chúng đang trực tiếp giúp doanh nghiệp giảm chi phí nguyên liệu, kéo dài vòng đời thiết bị, tăng hiệu suất sử dụng vốn và giảm rủi ro gián đoạn vận hành. Ở góc độ kinh tế, đây là quá trình nâng năng suất tổng hợp của tài nguyên, một chỉ số ngày càng quyết định lợi thế cạnh tranh của các nền sản xuất hiện đại. Điều đó cho thấy môi trường không còn là yếu tố ngoại vi của sản xuất, mà đã trở thành một điều kiện đầu vào mang tính sống còn trong một nền sản xuất của cải vật chất cho mỗi quốc gia.

Hình minh họa

Từ chi phí tuân thủ đến năng lực cạnh tranh quốc gia

Nếu trước đây doanh nghiệp có thể cạnh tranh bằng lao động giá rẻ, quỹ đất lớn hoặc vị trí địa lý thuận lợi, thì trong giai đoạn mới, khả năng tiếp cận thị trường quốc tế ngày càng gắn chặt với năng lực phát thải thấp và minh bạch môi trường. European Union, United States và Japan đang đồng loạt nâng tiêu chuẩn về carbon, truy xuất nguồn gốc và vòng đời sản phẩm. Nhiều tập đoàn đa quốc gia hiện không chỉ kiểm toán chất lượng hàng hóa, mà còn đánh giá mức tiêu hao nước, điện, tỷ lệ tái chế và lượng phát thải trong từng công đoạn.

Điều đó tạo ra một thực tế mới, đó là một nhà máy có thể vẫn sản xuất sản phẩm bình thường, các sản phẩm trước đây vẫn đáp ứng yêu cầu của quốc gia nhập khẩu như những kỳ kinh doanh trước đó. Tuy nhiên, chưa chắc đã xuất khẩu được nếu không đáp ứng tiêu chuẩn môi trường, đối với những tiêu chuẩn mới mà quốc gia nhập khẩu đặt ra. Môi trường, vì thế không còn là quy định trong các quy trình vận hành, mà đang trở thành “giấy thông hành thương mại”.

Đối với Việt Nam, sau hơn ba thập niên công nghiệp hóa, câu hỏi không còn là có đầu tư cho môi trường hay không, mà là có đủ nhanh để biến công nghiệp môi trường thành năng lực cạnh tranh quốc gia hay không. Bởi trong giai đoạn phát triển mới, nhà máy không chỉ đơn thuần là cần điện, nước, mặt bằng hay lao động, mà còn cần một hệ sinh thái môi trường đủ mạnh để sản xuất có thể tiếp tục diễn ra, sản phẩm vẫn có mặt tại những thị trường khó tính; không chỉ trong một quý, một năm, mà trong nhiều thập niên. Nếu công nghiệp chế tạo tạo ra sản phẩm, thì công nghiệp môi trường đang bảo vệ quyền được tiếp tục sản xuất của cả nền kinh tế.