1. Phương pháp luận thiết kế cơ chế thử nghiệm thị trường đa dạng sinh học có kiểm soát

Thị trường tín chỉ đa dạng sinh học tại Việt Nam có ý nghĩa quan trọng trong quản trị tài nguyên thiên nhiên và tài chính môi trường. Khung pháp lý hiện hành, gồm Luật Đa dạng sinh học 2008 và Luật Bảo vệ Môi trường 2020, chưa quy định cụ thể về tín chỉ đa dạng sinh học. Tính bất đồng nhất và địa phương hóa của các hệ sinh thái khiến một tín chỉ dựa trên loài Sao la ở Pù Mát không thể thay thế cho tín chỉ từ rừng đước Cà Mau. Thiết kế cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho phép áp dụng phương pháp định giá và đo lường tiên tiến không tạo rủi ro cho hệ thống pháp lý hay môi trường.

Thiết kế cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đòi hỏi sự kết hợp của khoa học sinh thái, kinh tế học môi trường và khoa học quản lý. Tính không thay thế (non-fungibility) và độ phức tạp của hệ sinh thái buộc các phương pháp đo lường phải vượt ra khỏi chỉ số số lượng loài, bao gồm chức năng hệ sinh thái và tính toàn vẹn. Cơ chế đo lường, báo cáo, xác nhận MRV (Measurement, Reporting, Verification) là nền tảng khoa học, sử dụng công nghệ như eDNA, kỹ thuật âm sinh học (bioacoustics) và công nghệ viễn thám chủ động dựa trên cảm biến laser (LiDAR) để thiết lập đường cơ sở và đo lường sự gia tăng của đa dạng sinh học. Sandbox cho phép thử nghiệm các đơn vị tín chỉ dựa trên diện tích, chỉ số đa dạng loài hoặc chức năng hệ sinh thái, đồng thời áp dụng giám sát thời gian thực để bảo đảm tính chính xác và minh bạch. Phương pháp kế toán tương thích với mục tiêu TCA (Target-Compatible Accounting) và giá bóng (shadow pricing) giúp định giá tín chỉ đa dạng sinh học dựa trên chi phí biên để đạt mục tiêu bảo tồn 30% diện tích đất và biển vào năm 2030, tránh việc bán rẻ tài nguyên thiên nhiên và tạo giá sàn cho nguồn thu quản lý rừng và sinh kế cộng đồng (Meier và cộng sự, 2024).

Đối với tín chỉ đa dạng sinh học, nguyên tắc bổ sung (additionality), bền vững (permanence) và không mất mát ròng (no net loss) là tiêu chí bắt buộc. Sandbox phân loại tín chỉ thành tín chỉ đóng góp (Contribution Credits) và tín chỉ bù trừ (Offset Credits), ưu tiên tín chỉ đóng góp tích cực để thúc đẩy mục tiêu đóng góp tích cực vào môi trường (Nature Positive) mà không dùng để bù trừ tác động tiêu cực tại nơi khác (Koh và cộng sự, 2019). Áp dụng bộ chỉ số rổ từ Wallacea Trust cho phép đo lường cả cấu trúc, loài và chức năng của hệ sinh thái. Chỉ số cấu trúc sử dụng Chỉ số thực vật khác biệt chuẩn hóa NDVI và dữ liệu LiDAR để đánh giá độ che phủ tán rừng và sinh khối, chỉ số loài dựa trên bẫy ảnh camera trap, eDNA và kỹ thuật âm sinh học bioacoustics để đánh giá mật độ và sự hiện diện của loài nguy cấp, chỉ số chức năng sử dụng quan trắc thủy văn và mô hình hóa để đo lường khả năng lọc nước, giữ đất và hấp thụ các-bon (Lyet và cộng sự, 2021; Rahman và cộng sự, 2021).

Các nghiên cứu thực địa về rừng ngập mặn và rừng nhiệt đới tại Việt Nam cung cấp bằng chứng về hiệu quả sinh thái và xã hội của cơ chế thử nghiệm có kiểm soát sandbox. Trong hệ thống rừng ngập mặn, việc quản lý tích hợp bảo tồn sinh thái và nuôi trồng thủy sản giúp duy trì chức năng sinh thái đồng thời tạo thu nhập cho cộng đồng địa phương (Tran và cộng sự, 2014; Baumgartner và cộng sự, 2016). Các nghiên cứu về rừng phòng hộ, đa dạng loài và khả năng hấp thụ các-bon chứng minh rằng việc bảo tồn không chỉ tạo lợi ích môi trường mà còn mang giá trị kinh tế có thể định lượng thông qua các cơ chế tín chỉ (Akram và cộng sự, 2023; Pham và cộng sự, 2021). Cơ chế thí điểm có kiểm soát sandbox tại Việt Nam đóng vai trò kiểm chứng tính khoa học của các phương pháp, đánh giá tác động xã hội và môi trường, đồng thời hoàn thiện khung pháp lý dựa trên bằng chứng thực nghiệm.

Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát sandbox góp phần hạn chế rủi ro tẩy xanh (greenwashing), ngăn chặn tính trùng (double counting) với tín chỉ các-bon và đảm bảo quyền của cộng đồng thông qua đồng thuận dựa trên nguyên tắc tự nguyện, trước và được thông tin đầy đủ FPIC (Free, Prior and Informed Consent), tạo môi trường thử nghiệm cho các dự án nhỏ trước khi nhân rộng, đồng thời thúc đẩy chuyển đổi từ thiên nhiên vô giá sang cơ chế định giá dịch vụ hệ sinh thái để nội hóa chi phí ngoại ứng, thiết lập thị trường tín chỉ đa dạng sinh học minh bạch và bền vững. Các giải pháp hỗ trợ Việt Nam hướng tới mô hình bảo tồn tích hợp, tăng cường sinh kế bền vững và nâng cao năng lực thực thi các cam kết đa dạng sinh học toàn cầu (Dang, 2023).

2. Thiết kế cơ chế thử nghiệm thị trường tín chỉ đa dạng sinh học có kiểm soát

Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát sandbox cho thị trường tín chỉ đa dạng sinh học tại Việt Nam được phát triển dựa trên kinh nghiệm triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát sandbox Fintech theo Nghị định 94/2025/NĐ-CP, đồng thời kết hợp đặc thù sinh thái và pháp lý của đa dạng sinh học. Khung pháp lý đề xuất vận hành theo mô hình nhiều thành phần, với Hội đồng thử nghiệm có kiểm soát do Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) chủ trì, phối hợp với Bộ Tài chính và NHNN làm cơ quan quản lý trực tiếp. Hội đồng có nhiệm vụ xét duyệt hồ sơ tham gia, giám sát tuân thủ và ban hành các quy chế tạm thời, bảo đảm các dự án thử nghiệm tuân thủ nguyên tắc khoa học và pháp lý. Đơn vị vận hành kỹ thuật là Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường, chịu trách nhiệm thẩm định phương pháp luận MRV, xác nhận đường cơ sở và kết quả đo lường, bảo đảm dữ liệu đầu ra đáng tin cậy và có thể so sánh giữa các dự án. Đơn vị tạo lập thị trường do các trung gian tài chính, quỹ đầu tư điều hành, xây dựng sổ lệnh, thiết lập giá tham chiếu và kết nối người mua quốc tế, tạo điều kiện cho các giao dịch thử nghiệm minh bạch. Các đối tượng tham gia bao gồm Ban Quản lý Vườn quốc gia Pù Mát, Ban Quản lý Rừng phòng hộ Cà Mau và cộng đồng địa phương, chịu trách nhiệm thực hiện hoạt động bảo tồn và quản lý quyền lợi dự án.

Bảng 1. Thiết kế cơ cấu thử nghiệm có kiểm soát

Nguồn: Tổng hợp

Quy trình tham gia cơ chế thử nghiệm có kiểm soát được thiết kế theo ba giai đoạn nhằm bảo đảm tính khoa học và khả năng lường trước rủi ro. Giai đoạn xét duyệt kéo dài từ ba đến sáu tháng, trong đó các dự án nộp hồ sơ chứng minh quyền sử dụng đất, sự đồng thuận của cộng đồng theo FPIC và phương án kỹ thuật chi tiết về đo lường, giám sát và phát triển tín chỉ đa dạng sinh học. Việc xét duyệt không chỉ dựa trên khả năng sinh thái mà còn xem xét tính khả thi tài chính và rủi ro xã hội, đảm bảo dự án thử nghiệm không tạo tác động tiêu cực lên cộng đồng và môi trường. Giai đoạn thử nghiệm kéo dài từ hai đến ba năm, trong đó các dự án tiến hành các hoạt động bảo tồn thực địa, đo đạc sự thay đổi đa dạng sinh học và phát hành tín chỉ thử nghiệm. Giao dịch tín chỉ được giới hạn trong phạm vi các đối tác được phê duyệt để kiểm soát rủi ro thị trường và đảm bảo tuân thủ quy định, đồng thời thu thập dữ liệu về hiệu quả phương pháp luận MRV và tính bền vững sinh thái.

Giai đoạn đánh giá và chuyển đổi dựa trên kết quả thử nghiệm và phân tích dữ liệu khoa học, Hội đồng thử nghiệm có kiểm soát đưa ra quyết định về cấp phép chính thức, gia hạn thí điểm hoặc chấm dứt dự án. Các dự án thành công sẽ được cấp phép chính thức khi khung pháp lý quốc gia sẵn sàng, tạo cơ sở mở rộng mô hình và nhân rộng tín chỉ đa dạng sinh học ra các vùng sinh thái khác. Trường hợp dự án gặp thất bại, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát yêu cầu thực hiện phương án khắc phục và rút kinh nghiệm, bảo đảm bảo tồn hệ sinh thái và quyền lợi cộng đồng không bị ảnh hưởng tiêu cực, đồng thời thu thập bài học từ các dự án.

Cấu trúc pháp lý và quy trình vận hành tạo ra một môi trường thử nghiệm hạn chế rủi ro, bảo đảm tín chỉ được phát hành dựa trên dữ liệu khoa học và tuân thủ các nguyên tắc bền vững. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cung cấp cơ chế minh bạch, kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của các phương pháp định giá, đo lường và giao dịch tín chỉ đa dạng sinh học. Vai trò của cơ quan quản lý, đơn vị vận hành kỹ thuật và đơn vị tạo lập thị trường được phân định rõ, bảo đảm mỗi thành phần vận hành theo chức năng chuyên môn và phối hợp nhịp nhàng. Tham gia của cộng đồng địa phương và các đơn vị quản lý rừng bảo đảm nguyên tắc FPIC, nâng cao nhận thức về giá trị đa dạng sinh học, khuyến khích các mô hình phát triển sinh kế gắn với bảo tồn.

Khung thử nghiệm có kiểm soát đồng thời mở ra cơ hội thử nghiệm các phương pháp định giá tiên tiến, từ định giá bóng (shadow pricing) đến kế toán tương thích mục tiêu TCA, đồng thời kiểm chứng các chỉ số sinh thái theo bộ rổ đo lường cấu trúc, loài và chức năng. Dữ liệu từ các dự án thử nghiệm cung cấp thông tin cho hoàn thiện khung pháp lý quốc gia về tín chỉ đa dạng sinh học, giảm rủi ro tính trùng (double counting) với tín chỉ các-bon, và thiết lập thị trường minh bạch, bền vững. Kinh nghiệm từ cơ chế thử nghiệm có kiểm soát sandbox Fintech chứng minh rằng việc xây dựng cơ chế vận hành chặt chẽ, có giám sát và phân quyền rõ ràng sẽ tạo điều kiện cho các sáng kiến tài chính xanh tại Việt Nam phát triển hiệu quả, đáp ứng mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học và nâng cao sinh kế cộng đồng, đồng thời thu hút nhà đầu tư quốc tế trong một môi trường pháp lý thử nghiệm an toàn.

3. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát tại rừng ngập mặn Cà Mau

Hệ sinh thái rừng ngập mặn Cà Mau đại diện cho tiềm năng của các tín chỉ xanh dương (Blue Credits), đóng vai trò quan trọng trong hấp thụ các-bon, bảo vệ bờ biển và duy trì đa dạng sinh học thủy sinh. Rừng ngập mặn tại khu vực này vừa là bể chứa các-bon vừa là môi trường sống cho các loài thủy sản như tôm, cua, cá thòi lòi, đồng thời là điểm dừng chân của nhiều loài chim di cư. Suy giảm diện tích và chất lượng rừng do việc chuyển đổi sang nuôi tôm thâm canh đã đặt ra thách thức lớn trong việc cân bằng giữa khai thác kinh tế và bảo tồn sinh thái. Khuyến khích người dân áp dụng mô hình tôm-rừng kết hợp (integrated mangrove-shrimp) nhằm duy trì giá trị đa dạng sinh học trong khi đảm bảo thu nhập ổn định là một nhiệm vụ phức tạp và đòi hỏi các cơ chế tài chính sáng tạo.

Mô hình rừng hiện tại chủ yếu là rừng đước trồng thuần loài, có giá trị đa dạng sinh học thấp hơn so với rừng tự nhiên đa loài, dẫn đến sự mất mát chức năng sinh thái quan trọng. Giải pháp được đề xuất là phát triển tín chỉ tôm-rừng bền vững theo cơ chế thử nghiệm có kiểm soát sandbox, cho phép thử nghiệm và chứng minh hiệu quả khoa học, tài chính và xã hội của mô hình. Tín chỉ kết hợp giữa tín chỉ các-bon xanh (blue các-bon) và tín chỉ đa dạng sinh học, đo lường dựa trên chỉ số cấu trúc rừng, sự phong phú loài thủy sinh và chim, đồng thời theo dõi chức năng hệ sinh thái. Viễn thám được sử dụng để giám sát tỷ lệ che phủ rừng và mặt nước, đảm bảo tỷ lệ rừng luôn trên 60%, giúp đánh giá sự thay đổi diện tích và chất lượng rừng. eDNA là công nghệ đột phá trong môi trường nước đục của Cà Mau, cho phép phát hiện sự hiện diện của các loài cá và giáp xác quý hiếm mà không cần bắt giữ, hỗ trợ đánh giá sức khỏe tổng thể của hệ sinh thái thủy sinh và cung cấp dữ liệu MRV đáng tin cậy cho việc phát hành tín chỉ.

Cơ chế lợi ích kinh tế gắn với tín chỉ cần tạo ra dòng tiền bổ sung đủ lớn để bù đắp chi phí cơ hội cho người dân không mở rộng diện tích mặt nước nuôi tôm. Tín chỉ sẽ được bán cho các công ty thủy sản muốn chứng minh chuỗi cung ứng bền vững hoặc các nhà đầu tư quốc tế, với doanh thu chuyển trực tiếp cho các hộ dân thông qua Quỹ Bảo vệ và Phát triển Rừng (VNFF) cấp tỉnh. Cơ chế chia sẻ lợi ích được cải thiện so với PFES hiện tại, bảo đảm sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương và nâng cao động lực duy trì rừng ngập mặn. Mô hình này đồng thời giúp cân bằng giữa mục tiêu bảo tồn và sinh kế, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên khỏi khai thác quá mức và tạo nền tảng cho các dự án xanh dương mở rộng trong tương lai.

Sandbox cung cấp môi trường thử nghiệm hạn chế rủi ro, giúp kiểm chứng các phương pháp MRV, phương pháp định giá tín chỉ và cơ chế giao dịch trong phạm vi giới hạn trước khi áp dụng rộng rãi. Sự tham gia của các đơn vị nghiên cứu, cơ quan quản lý và cộng đồng địa phương bảo đảm tính khoa học, minh bạch và công bằng trong phân phối lợi ích. Dữ liệu thu thập từ việc giám sát rừng và hệ sinh thái thủy sinh tạo cơ sở để hoàn thiện cơ chế định giá tín chỉ, giảm rủi ro tính trùng (double counting) với tín chỉ các-bon và nâng cao giá trị thực tiễn của các sản phẩm tín chỉ đa dạng sinh học. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát sandbox tạo điều kiện thử nghiệm các phương pháp định giá tiên tiến, bao gồm giá bóng (shadow pricing) và các chỉ số chức năng sinh thái, nhằm cung cấp giải pháp khả thi về kinh tế và sinh thái trong quản lý rừng ngập mặn.

Mô hình tín chỉ tôm-rừng bền vững tại Cà Mau hỗ trợ hấp thụ các-bon và bảo tồn đa dạng sinh học và nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị hệ sinh thái, thúc đẩy mô hình sinh kế gắn với bảo tồn và tạo cơ hội thu hút nhà đầu tư quốc tế. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát sandbox đóng vai trò là cầu nối giữa nghiên cứu khoa học, thực hành bảo tồn và thị trường tài chính, đảm bảo các dự án bảo tồn mang lại lợi ích lâu dài cho cộng đồng và duy trì tính bền vững của hệ sinh thái rừng ngập mặn, góp phần hình thành nền kinh tế biển xanh, giảm phát thải khí nhà kính và tăng khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu.

4. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát tại rừng quốc gia Pù Mát

Vườn Quốc gia Pù Mát tại Nghệ An đại diện cho thách thức bảo tồn các loài thú quý hiếm và đặc hữu trong hệ sinh thái rừng nhiệt đới trên cạn. Khu vực này là một trong những Khu vực Đa dạng sinh học Trọng yếu (Key Biodiversity Area - KBA) của thế giới, nơi sinh sống của nhiều loài cực kỳ nguy cấp và đặc hữu của dãy Trường Sơn, trong đó nổi bật là Sao la (Pseudoryx nghetinhensis), loài được mệnh danh là Kỳ lân Châu Á với giá trị biểu tượng về sự bí ẩn và nguy cấp, Thỏ vằn Trường Sơn (Nesolagus timminsi), loài thỏ hoa văn đặc biệt chỉ xuất hiện tại khu vực này, Mang lớn (Muntiacus vuquangensis) và Mang Trường Sơn, các loài hươu nhỏ đặc trưng, cùng với Vượn đen má trắng (Nomascus leucogenys) giữ quần thể khả thi nhất tại Việt Nam. Giá trị sinh thái của Pù Mát không chỉ nằm ở đa dạng loài mà còn ở tính toàn vẹn của hệ sinh thái, đóng góp quan trọng cho cân bằng sinh thái và chức năng cảnh quan lớn của rừng Trường Sơn.

Thách thức lớn tại Pù Mát không phải là mất diện tích rừng mà là nạn săn bắt trộm bằng bẫy dây, tạo nên hiện tượng rừng còn cây nhưng thiếu thú gọi là hội chứng rừng lặng. Các tín chỉ các-bon truyền thống không giải quyết được vấn đề do chỉ tập trung vào đo đếm khối lượng gỗ, bỏ qua các loài động vật đóng vai trò quan trọng trong cân bằng hệ sinh thái. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát sandbox được đề xuất phát triển sản phẩm Tín chỉ Phục hồi Quần thể Thú (Faunal Recovery Credit) với mục tiêu giảm mật độ bẫy, tăng tỷ lệ xuất hiện của các loài mục tiêu qua bẫy ảnh. Hệ thống MRV được thiết lập dựa trên lưới bẫy ảnh phủ toàn bộ khu vực lõi, dữ liệu từ hàng chục nghìn đêm bẫy ảnh sẽ được phân tích bằng AI để xác định chỉ số chiếm cứ (occupancy rate) của các loài, cho phép phát hành tín chỉ dựa trên hiệu suất thực tế. Ví dụ, tín chỉ sẽ được cấp khi giảm 50% số lượng bẫy hoặc ghi nhận sự xuất hiện trở lại của Sao la và Thỏ vằn tại những khu vực trước đây vắng bóng, tạo động lực thực tiễn cho việc bảo vệ quần thể động vật.

Vai trò của cộng đồng bản địa đóng vai trò quyết định trong vận hành cơ chế thử nghiệm có kiểm soát sandbox tại Pù Mát. Cộng đồng người Thái, Khơ Mú, Đan Lai sống trong vùng đệm có tập quán săn bắn và khai thác lâm sản lâu đời. Bài học từ dự án REDD+ tại xã Hiếu, Kon Tum cho thấy nếu không đảm bảo tính khả thi tài chính và giải quyết xung đột quyền sử dụng đất cũng như sinh kế thay thế, dự án có nguy cơ thất bại, dẫn đến việc hủy chứng nhận Plan Vivo. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát sandbox tại Pù Mát cần thiết kế cơ chế an ninh sinh kế, không chỉ cấm săn bắt mà còn đầu tư trước vào các mô hình sinh kế bền vững, trả lương cho tổ tuần tra cộng đồng để tạo động lực bảo vệ rừng. Đồng thời, FPIC phải được thực hiện nghiêm ngặt, đảm bảo tham vấn, đồng thuận, tự nguyện, trước và được thông tin đầy đủ, tôn trọng các khu rừng thiêng và tri thức bản địa trong quản lý rừng.

Cấu trúc cơ chế thử nghiệm có kiểm soát sandbox tại Pù Mát liên kết giữa các cơ quan quản lý, đơn vị nghiên cứu và cộng đồng địa phương. Hội đồng thử nghiệm có kiểm soát phối hợp giữa Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cùng với Bộ Tài chính, NHNN thực hiện xét duyệt hồ sơ tham gia, giám sát tuân thủ và ban hành quy chế tạm thời. Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường thẩm định phương pháp luận MRV, xác nhận đường cơ sở và kết quả đo lường. Đơn vị tạo lập thị trường là định chế tài chính, quỹ đầu tư xây dựng sổ lệnh, định giá tham chiếu và kết nối người mua quốc tế. Dự án tham gia như Ban Quản lý VQG Pù Mát và cộng đồng địa phương thực hiện các hoạt động bảo tồn, nhận lợi ích từ tín chỉ phát hành. Quy trình thử nghiệm có kiểm soát sandbox được thiết kế theo ba giai đoạn: xét duyệt hồ sơ trong 3-6 tháng, thử nghiệm 2-3 năm để đo đạc và phát hành tín chỉ thử nghiệm trong phạm vi đối tác được phê duyệt, và giai đoạn đánh giá để quyết định cấp phép chính thức, gia hạn hoặc chấm dứt dự án với phương án khắc phục nếu không đạt yêu cầu.

Hệ sinh thái Pù Mát, với giá trị sinh học cao và thách thức từ săn bắt trộm, là ví dụ điển hình cho việc áp dụng cơ chế tín chỉ phục hồi quần thể thú nhằm bảo tồn đa dạng sinh học trên cạn. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát sandbox đảm bảo dữ liệu khoa học, tính minh bạch và sự tham gia cộng đồng, tạo nền tảng cho các dự án tín chỉ đa dạng sinh học khả thi, vừa bảo vệ quần thể loài cực kỳ nguy cấp vừa nâng cao chất lượng quản trị rừng, đồng thời cung cấp mô hình nhân rộng cho các khu vực rừng nhiệt đới trọng yếu khác tại Việt Nam.

5. Cấu trúc tài chính và cơ chế thị trường đa dạng sinh học thử nghiệm có kiểm soát

Định chế tài chính, quỹ đầu tư đóng vai trò trung tâm trong việc thiết kế kiến trúc tài chính cho thị trường tín chỉ đa dạng sinh học tại Việt Nam, đảm bảo các tín chỉ từ rừng ngập mặn Cà Mau và Vườn Quốc gia Pù Mát có thể giao dịch hiệu quả. Hệ thống định giá được đề xuất dựa trên mô hình hai tầng: Giá Sàn (Floor Price) xác định dựa trên chi phí thực tế của các hoạt động bảo tồn, bao gồm chi phí lương cho kiểm lâm, thiết bị bẫy ảnh, chi phí sinh kế cộng đồng, nhằm đảm bảo các dự án không lỗ vốn, đồng thời tạo động lực cho người dân và các đơn vị tham gia. Giá trị gia tăng (Premium Price) phản ánh giá trị độc đáo và độ hiếm của các loài mục tiêu. Tín chỉ Pù Mát gắn với Sao la có thể được định giá cao hơn nhiều so với tín chỉ thông thường do tính độc nhất vô nhị của loài này, cung cấp cơ hội huy động nguồn lực tài chính lớn phục vụ bảo tồn và nâng cao chất lượng sinh kế của cộng đồng địa phương.

Bảng 2. So sánh đặc điểm và cơ chế tín chỉ tại hai điểm thí điểm

Nguồn: Tổng hợp

Thị trường người mua được định hướng đa dạng, gồm các quỹ đầu tư ESG để đầu tư vào tín chỉ nhằm quản trị rủi ro khí hậu và thiên nhiên, hoặc để nâng cao giá trị xanh cho danh mục đầu tư. Doanh nghiệp quốc tế hoạt động tại Việt Nam, tham gia các sáng kiến TNFD (Taskforce on Nature-related Financial Disclosures) hoặc SBTN (Science Based Targets Network), cần các tín chỉ chất lượng cao để chứng minh đóng góp tích cực cho thiên nhiên. Thị trường tự nguyện trong nước sẽ bao gồm các doanh nghiệp bất động sản, năng lượng mong muốn thực hiện trách nhiệm xã hội (CSR) ở mức cao hơn, từ đó tạo nhu cầu ổn định và tiềm năng mở rộng cho tín chỉ.

Hạ tầng giao dịch được xây dựng dựa trên công nghệ Blockchain nhằm đảm bảo minh bạch, tránh tính trùng lặp (double counting) trong phát hành tín chỉ. Mỗi tín chỉ được mã hóa thành một NFT chứa toàn bộ dữ liệu meta gồm tọa độ GPS, dữ liệu bẫy ảnh hoặc eDNA chứng minh, thời gian phát hành. Hệ thống cho phép người mua truy xuất nguồn gốc tín chỉ đến tận hộ dân hoặc tổ tuần tra cụ thể, tăng cường niềm tin vào chất lượng tín chỉ, đồng thời gia tăng giá trị giao dịch.

Rủi ro đảo ngược (Reversal Risk) được quản lý bằng cách trích lập Quỹ Dự phòng (Buffer Pool) giữ lại 20-30% số lượng tín chỉ phát hành nhằm bù đắp thiệt hại do bão, cháy rừng, dịch bệnh hoặc các sự kiện bất khả kháng khác. Rủi ro xã hội được giảm thiểu thông qua cơ chế chia sẻ lợi ích trực tiếp với cộng đồng bảo vệ rừng, với tỷ lệ chi trả trực tiếp đạt ít nhất 70-80% doanh thu ròng, áp dụng ví điện tử hoặc tài khoản ngân hàng nhằm hạn chế trung gian hành chính, học hỏi từ bài học của quỹ chi trả dịch vụ môi trường rừng PFES. Rủi ro "tẩy xanh" (Greenwashing) được kiểm soát bằng quy định nghiêm ngặt về tuyên bố (Claims), người mua chỉ được tuyên bố "Đóng góp vào bảo tồn" mà không được tuyên bố "Trung hòa tác động đa dạng sinh học" nếu chưa tuân thủ kiểm định khắt khe.

Lộ trình triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát sandbox giai đoạn năm 2026-2030 được xây dựng theo từng năm chi tiết. Năm đầu (2026) hoàn thiện khung pháp lý, thành lập Hội đồng giám sát, Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường hoàn thiện đánh giá hiện trạng (baseline) tại Cà Mau và Pù Mát. Năm 2027 triển khai hoạt động bảo tồn thực địa, lắp đặt hệ thống MRV, phối hợp với các định chế tài chính bắt đầu xây dựng sổ lệnh để thăm dò nhu cầu thị trường. Năm 2028 phát hành tín chỉ thử nghiệm đầu tiên (Vintage 1) với giao dịch thử nghiệm trong cơ chế thử nghiệm có kiểm soát sandbox. Năm 2029 đánh giá tác động sinh thái và xã hội, điều chỉnh phương pháp luận, năm 2030 tổng kết cơ chế thử nghiệm có kiểm soát sandbox và đề xuất luật hóa cơ chế tín chỉ đa dạng sinh học vào Luật hoặc Nghị định mới, mở rộng phạm vi toàn quốc.

Các kiến nghị chiến lược hướng tới chính phủ gồm ban hành Nghị quyết thí điểm định giá và giao dịch tín chỉ đa dạng sinh học, xem đây là tài sản đặc thù để tháo gỡ vướng mắc pháp lý về quản lý tài sản công. Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường cần xây dựng cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học quốc gia tập trung, kết nối dữ liệu từ cơ chế thử nghiệm có kiểm soát sandbox phục vụ quản lý nhà nước. Doanh nghiệp được khuyến nghị tham gia thí điểm, tận dụng cơ hội báo cáo TNFD, biến rủi ro môi trường thành cơ hội đầu tư. Mô hình cơ chế thử nghiệm có kiểm soát sandbox tại Cà Mau và Pù Mát kết hợp năng lực chính sách, tài chính và khoa học có tiềm năng trở thành mô hình mẫu cho Đông Nam Á, đo bằng sự hồi sinh của rừng ngập mặn, sự trở lại của loài Sao la và thịnh vượng bền vững của cộng đồng sống dựa vào rừng, hướng tới nền kinh tế đa dạng sinh học tại Việt Nam.

PGS.TS. Nguyễn Đình Thọ - Trường Đại học Ngoại thương

ThS. Huỳnh Thị Bích Hằng - Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường

Tài liệu tham khảo:

Akram, Hina, Shoaib Hussain, Purabi Mazumdar, Kah Ooi Chua, Talib E. Butt, Jennifer Ann Harikrishna. (2023). Mangrove Health: A Review of Functions, Threats, and Challenges Associated with Mangrove Management Practices, Forests 2023, 14(9), 1698. doi:10.3390/f14091698.

Baumgartner, Urs, Shelagh Kell, Tuan Hoang Nguyen. (2016). Arbitrary mangrove-to-water ratios imposed on shrimp farmers in Vietnam contradict with the aims of sustainable forest management. SpringerPlus 5, 438 (2016). doi:10.1186/s40064-016-2070-3.

Dang, Thi Kim Phung. (2023). Green Nature or Green Fantasies: Representations of Ecotourism in Vietnam. Sustainability 2023, 15(5), 4601; doi:10.3390/su15054601.

Koh, Niak Sian, Thomas Hahn, Wiebren J. Boonstra. (2019). How much of a market is involved in a biodiversity offset? A typology of biodiversity offset policies, Journal of Environmental Management, Volume 232, 15 February 2019, Pages 679-691. doi: 10.1016/j.jenvman.2018.11.080.

Lyet, Arnaud, Loïc Pellissier, Alice Valentini, Tony Dejean, Abigail Hehmeyer & Robin Naidoo. (2021). eDNA sampled from stream networks correlates with camera trap detection rates of terrestrial mammals, Scientific Reports volume 11, Article number: 11362 (2021). doi: 10.1038/s41598-021-90598-5.

Meier, Sarah, Ben Balmford, Michela Faccioli, Ben Groom. (2024). Biodiversity, Public Preferences and Substitutability with an Application to Cost-Based Shadow Pricing (June 20, 2024). doi:10.2139/ssrn.4954302.

Pham, Thu Thuy, Thi Thanh Thuy Le, Hoa Nie Kdam Tuyet, Van Trương Pham, Phuong Hanh Nie Kdam Tran, Trung Dung Tran, Ngoc My Hoa Tran, Thi Thuy Anh Nguyen, Thi Van Anh Nguyen. (2021). Impacts of Payment for Forest Ecosystem Services in Protecting Forests in Dak Lak Province, Vietnam. Forests 2021, 12(10), 1383. doi:10.3390/f12101383.

Rahman, Md Mizanur, Martin Zimmer, Imran Ahmed, Daniel Donato, Mamoru Kanzaki, Ming Xu. (2021). Co-benefits of protecting mangroves for biodiversity conservation and các-bon storage. Nature Communications, 23 June 2021, Volume 12, Article number: 3875 (2021). doi:10.1038/s41467-021-24207-4.

Tran, Thi Phung Ha, Han van Dijk, Leontine Visser. (2014). Impacts of changes in mangrove forest management practices on forest accessibility and livelihood: A case study in mangrove-shrimp farming system in Ca Mau Province, Mekong Delta, Vietnam, Land Use Policy, Volume 36, January 2014, Pages 89-101. doi: 10.1016/j.landusepol.2013.07.002.