Góc nhìn di sản, môi trường và khát vọng phát triển bền vững

Khai mạc trưng bày chuyên đề “Chúng tôi, những dòng sông Nam bộ” tại Bảo tàng Lịch sử TP. Hồ Chí Minh sáng 17/6/2026 và kéo dài đến 17/10/2026

Bảo tàng Lịch sử TP. Hồ Chí Minh đã chính thức khai mạc trưng bày chuyên đề “Chúng tôi, những dòng sông Nam bộ”. Đây là sự kiện trọng điểm nằm trong khuôn khổ dự án “Sống cùng dòng sông” do Đại sứ quán Pháp và Viện Pháp tại Việt Nam khởi xướng, đặt nền móng cho những tư duy mới về quy hoạch lãnh thổ và bảo tồn hệ sinh thái sông ngòi tại Nam Bộ.

Được chuyển thể và bản địa hóa một cách xuất sắc từ trưng bày nguyên bản “Chúng tôi, những dòng sông” do Bảo tàng Confluences (Lyon, Pháp) tổ chức năm 2022, phiên bản tại TP. Hồ Chí Minh đã khéo léo dịch chuyển tiêu điểm vào hệ thống sông ngòi vùng sông nước Nam Bộ — nơi dòng Mêkong và hệ thống sông Đồng Nai đổ ra biển lớn, tạo nên một trong những vùng đồng bằng trù phú và nhạy cảm nhất về sinh thái trên thế giới.

Sự giao thoa văn hóa này mang lại một phương pháp tiếp cận tiên tiến, soi rọi cấu trúc văn hóa bản địa bằng nhãn quan khoa học hiện đại của quốc tế.

Tổng Lãnh sự quán Pháp tại TP Hồ Chí Minh Etienne Ranaivoson phát biểu tại lễ khai mạc

Với gần 80 hiện vật độc bản, tác phẩm hội họa, hình ảnh và tư liệu quý giá được hội tụ từ bốn định chế văn hóa hàng đầu - Bảo tàng Lịch sử TP. Hồ Chí Minh, Bảo tàng TP. Hồ Chí Minh, Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ và Bảo tàng Mỹ thuật TP. Hồ Chí Minh, trưng bày đã tái hiện một biên niên sử sống động và toàn vẹn về mối quan hệ cộng sinh giữa con người và nguồn nước.

Hệ thống hiện vật khảo cổ học được giới thiệu tại triển lãm đã minh chứng thuyết phục rằng, các dòng sông Nam Bộ chính là những “nôi đỡ” của các nền văn minh cổ xưa. Những dấu tích cư trú đầu tiên của cư dân cổ ven sông, thuộc các giai đoạn văn hóa tiền sử đến Óc Eo, khẳng định phương thức sinh kế thích ứng thuận tự nhiên đã hình thành từ hàng ngàn năm trước.

Mạch truyện của triển lãm dẫn dắt người xem qua các chiều không gian kinh tế - văn hóa độc đáo của vùng đất chín rồng thông qua các nhóm hiện vật cốt lõi như công cụ sinh kế thích ứng. Đó là, bộ sưu tập ghe thuyền, ngư cụ truyền thống minh chứng cho sự sáng tạo vượt bậc của cư dân trong việc làm chủ không gian mặt nước, biến hệ thống kênh rạch chằng chịt thành mạng lưới giao thương huyết mạch.

Không gian văn hóa chợ nổi được tái hiện như một hình thái kinh tế đặc trưng

Tri thức dân gian trong sinh hoạt với chiếc "cà ràng" - bếp gốm độc đáo của vùng sông nước, biểu tượng của tư duy linh hoạt, giúp giữ lửa nấu ăn an toàn ngay trên những mạn thuyền chông chênh.

Văn hóa tín ngưỡng và tâm linh với tục thờ thủy thần, Bà Cậu, các nghi lễ gắn liền với sông nước phản ánh lòng tôn kính và khát vọng hòa hợp, cầu mong sự che chở của con người trước sức mạnh của tự nhiên.

Hình thái kinh tế đặc trưng nổi bậc với không gian văn hóa chợ nổi được tái hiện như một minh chứng cho phương thức kinh tế tuần hoàn và chia sẻ sơ khai, nơi dòng sông đóng vai trò là hạ tầng thương mại tự nhiên.

Với gần 80 hiện vật độc bản, tác phẩm hội họa, hình ảnh và tư liệu quý giá trưng bày đã tái hiện một biên niên sử sống động và toàn vẹn về mối quan hệ cộng sinh giữa con người và dòng sông

Và điểm nhấn giá trị nhất của trưng bày chính là phần nội dung đối thoại với tương lai, với hàng loạt vấn đề được đặt ra những thách thức về môi trường, biến đổi khí hậu và phát triển bền vững.

Theo đó, triển lãm không dừng lại ở việc ngợi ca quá khứ, mà thẳng thắn nhìn nhận những tổn thương sinh thái mà các dòng sông Nam Bộ đang phải gánh chịu. Sự suy giảm phù sa, tình trạng xâm nhập mặn sâu vào nội đồng, ô nhiễm rác thải nhựa đại dương và áp lực từ quá trình đô thị hóa tự phát đang đặt hệ sinh thái sông Nam Bộ trước những thách thức sống còn.

Không gian trưng bày "Tương lai nào cho các dòng sông?"

Thông qua cách sắp đặt giàu tính tương tác và trực quan, trưng bày hướng đến việc kết hợp giữa tri thức khoa học nghiêm túc và cách tiếp cận giàu cảm xúc, khơi gợi mạnh mẽ ý thức trách nhiệm của cộng đồng và các nhà hoạch định chính sách trong việc bảo vệ nguồn nước.

Dự án “Sống cùng dòng sông” là mô hình hợp tác kiểu mẫu giữa Việt Nam và Pháp trong nỗ lực tìm kiếm giải pháp bền vững cho các vùng lãnh thổ ven sông. Bằng cách đan cài dòng chảy văn hóa vào các giải pháp kỹ thuật quy hoạch, mới có thể tạo ra một chiến lược bảo vệ môi trường mang tính nội sinh và bền vững sâu sắc.

Triển lãm chuyên đề “Chúng tôi, những dòng sông Nam bộ” kéo dài đến hết ngày 17/10/2026 tại Bảo tàng Lịch sử TP. Hồ Chí Minh đã phát đi một thông điệp - Bảo vệ những dòng sông chính là bảo vệ cội nguồn di sản và không gian sinh tồn của tương lai.

Thanh Hải - Đăng Bình