Trước hết, chủ nguồn thải chất thải rắn sinh hoạt có vai trò quan trọng trong giảm thiểu lượng chất thải tại nguồn. Việc thay đổi thói quen tiêu dùng, hạn chế đồ nhựa dùng một lần, tái sử dụng và tiết kiệm tài nguyên sẽ góp phần trực tiếp làm giảm khối lượng chất thải cần thu gom và xử lý, từ đó giảm chi phí và áp lực cho hệ thống môi trường.

Thứ hai, chủ nguồn thải chất thải rắn sinh hoạt đóng vai trò then chốt trong phân loại chất thải tại nguồn. Nếu thực hiện đúng phân loại rác (hữu cơ, tái chế, rác còn lại), hiệu quả tái chế và xử lý chất thải sẽ được nâng cao rõ rệt. Ngược lại, phân loại không đúng sẽ làm giảm hiệu quả của toàn bộ chuỗi quản lý chất thải phía sau.

Thứ ba, chủ nguồn thải chất thải rắn sinh hoạt có trách nhiệm tuân thủ các quy định pháp luật về bảo vệ môi trường, như thực hiện nghĩa vụ phí dịch vụ thu gom, chấp hành thời gian và địa điểm tập kết rác, cũng như không xả thải bừa bãi. Việc chấp hành tốt sẽ góp phần duy trì trật tự, vệ sinh môi trường và mỹ quan đô thị.

Ngoài ra, chủ nguồn thải chất thải rắn sinh hoạt còn giữ vai trò định hình nhận thức và văn hóa môi trường trong cộng đồng. Ý thức của mỗi hộ gia đình, mỗi cơ quan sẽ lan tỏa và tạo nên thói quen chung, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý chất thải ở quy mô xã hội.

1. Đặc điểm về Cầu trong thị trường dịch vụ Chất thải rắn sinh hoạt

Cầu trong thị trường dịch vụ CTRSH là các chủ nguồn thải CTRSH, bao gồm: 1) Hộ gia đình; 2) Khu thương mại, dịchvụ (nhà hàng, khách sạn, siêu thị, chợ...); 3) Công sở (cơ quan, trường học, trung tâm, viện nghiên cứu, bệnh viện...); 4) Khu công cộng (nhà ga, bến tàu, bến xe, sân bay, công viên, khu vui chơi giải trí, đường phố...); 5) Dịch vụ vệ sinh (quét đường, cắt tỉa cây xanh...); và 6) Các hoạt động sinh hoạt của cơ sở sản xuất [1].

Cầu trong thị trường dịch vụ CTRSH có trách nhiệm phân loại, lưu giữ CTRSH tại nguồn nhằm mục đích tăng cường tái sử dụng, tái chế, đồng xử lý, xử lý và thu hồi năng lượng; có trách nhiệm nộp Phí vệ sinh cho hoạt động thu gom, vận chuyển CTRSH theo quy định của pháp luật; có trách nhiệm ký hợp đồng dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý CTRSH, thanh toán toàn bộ chi phí theo hợp đồng dịch vụ [2].

Đối với quy luật Cầu hàng hoá thông thường trên thị trường, lượng cầu về một loại hàng hoá sẽ tăng lên khi mức giá của chính hàng hoá này hạ xuống và ngược lại; tuy nhiên, lượng cầu trong thị trường dịch vụ CTRSH không tuân theo quy luật nói trên vì một số tác động như sau: 1) Do được nhà nước bù giá, Phí vệ sinh thường ở mức thấp và được giữ cố định trong một thời gian dài nên lượng cầu CTRSH không phụ thuộc vào giá dịch vụ CTRSH; và 2) Lượng cầu CTRSH tại một địa điểm cụ thể phụ thuộc vào một số yếu tố làm tăng lượng CTRSH phát sinh như: thu nhập, nhận thức người tiêu dùng, giá cả của các hàng hoá khác có liên quan, số lượng người tiêu dùng tham gia vào thị trường.

Cầu trong thị trường dịch vụ CTRSH không có quyền lựa chọn đơn vị cung ứng dịch vụ CTRSH vì Nhà nước chịu trách nhiệm trước xã hội về việc cung cấp dịch vụ CTRSH tại các địa bàn cụ thể. Mọi tổ chức, cá nhân trong xã hội đều được tiếp cận bình đẳng tới dịch vụ CTRSH, lượng dịch vụ mà mỗi người tiêu dùng không ảnh hưởng đến lượng tiêu dùng của người khác.

2. Nội dung phát triển hợp lý nhu cầu sử dụng dịch vụ Chất thải rắn sinh hoạt

Từ đặc điểm về Cầu trong thị trường dịch vụ CTRSH khiến các chủ nguồn thải CTRSH ít quan tâm đến hoạt động giảm thiểu CTRSH phát sinh. Để Cầu trong thị trường dịch vụ CTRSH phát triển hợp lý, phù hợp với đặc điểm về thị trường dịch vụ CTRSH, cần phát triển một số nội dung như sau:

1) Trách nhiệm, nghĩa vụ của chủ nguồn thải CTRSH;

2) Chiến lược tổng thể giảm thiểu phát sinh CTRSH thực hiện theo nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền, đây là một trong những công cụ kinh tế hữu hiệu nhất hiện nay mà Nhà nước áp dụng nhằm BVMT nói chung, tập trung vào nội dung như sau: Phân loại CTRSH tại nguồn phát sinh; và Khuyến khích chủ nguồn thải CTRSH dùng các sản phẩm thay thế sản phẩm nhựa dùng một phần, nhựa khó phân huỷ;

3) Nêu cao ý thức cộng đồng dân cư trong việc phối hợp với các tổ chức cung ứng dịch vụ CTRSH. Trong xã hội hiện đại, ý thức cộng đồng đã trở thành một chuẩn mực, là thước đo những giá trị đạo đức và phẩm cách của một con người; ý thức cộng đồng là những nhận thức về các giá trị chung theo chuẩn mực đạo đức mà mọi người có trách nhiệm tuân thủ, hướng đến một xã hội văn minh tốt đẹp. Ý thức cộng đồng trở thành một phần vô cùng quan trọng trong đời sống xã hội và tập thể, tuy tồn tại dưới dạng tiềm ẩn, chủ yếu dựa vào ý thức của con người nhưng không ai có thể phủ định tầm quan trọng của nó với sự phát triển đi lên của đất nước và của cả thế giới.

3. Các nhân tố tác động đến Cầu trong thị trường dịch vụ Chất thải rắn sinh hoạt

3.1. Chính sách pháp luật của Nhà nước

Nhà nước chịu trách nhiệm trước xã hội về việc cung ứng dịch vụ CTRSH, Nhà nước đầu tư, phát triển CSHT phục vụ hoạt động cung ứng dịch vụ CTRSH gồm: 1) Hệ thống thu gom, vận chuyển CTRSH; 2) Các trạm trung chuyển CTRSH; và 3) Các khu xử lý CTRSH. Nhà nước cung ứng dịch vụ CTRSH thông qua các doanh nghiệp, ưu tiên theo hình thức đấu thầu, trường hợp không đáp ứng các điều kiện đấu thầu thì thực hiện theo phương thức đặt hàng. Nhà nước đảm bảo nguồn tài chính phục vụ thị trường dịch vụ CTRSH thông qua nguồn kinh phí sự nghiệp môi trường. Từ đó, giá dịch vụ thu gom, vận chuyển sẽ thấp, nhiều nơi, người dân không nộp phí liên quan đến hoạt động này nhưng nhà nước vẫn phải thu gom, vận chuyển CTRSH

3.2. Quá trình phát triển kinh tế, xã hội

Quá trình phát triển KTXH làm tăng thu nhập và nâng cao trình độ dân trí nói chung của người dân, từ đó người dân sẵn sàng phối hợp với các tổ chức để thực hiện phân loại CTRSH tại nguồn; sẵn sàng chi trả lượng tiền nhiều hơn cho các dịch vụ CTRSH; tiêu dùng các sản phẩm tái chế từ CTRSH. Tuy nhiên, người dân sẽ yêu cầu cao hơn về chất lượng dịch vụ CTRSH, đặc biệt là môi trường sống của người dân xung quanh các khu tái chế, xử lý CTRSH phải được đảm bảo; từ đó, đặt ra các yêu về công nghệ, thiết bị phải đáp ứng được yêu cầu tái chế, xử lý CTRSH, những yêu cầu này sẽ làm tăng chi phí đầu tư cho công tác quản lý CTRSH.

Để chủ động trước những tác động từ quá trình phát triển KTXH đến thị trường dịch vụ CTRSH, NCS đề xuất một số nội dung như sau:

1) Đảm bảo nguồn cung ứng dịch vụ CTRSH phù hợp với thực trạng phát sinh CTRSH tại các địa phương;

2) Quản lý chất lượng dịch vụ CTRSH đáp ứng các yêu cầu về BVMT.

3.3. Hội nhập kinh tế quốc tế

Quá trình hội nhập KTQT làm gia tăng các hoạt động dịch vụ, một mặt tạo ra những tiền đề để thay đổi nhận thức các chủ nguồn thải CTRSH trong việc BVMT; mặt khác làm gia tăng CTRSH trong đó có các thành phần khó phân huỷ, đòi hỏi phải có sự đồng bộ từ phân loại, thu gom và xử lý CTRSH. Từ đó, đòi hỏi phải đẩy nhanh quá trình phân loại CTRSH để phù hợp với yêu cầu quản lý CTRSH và các dự án tái chế, xử lý CTRSH có quy mô lớn với công nghệ hiện đại do các doanh nghiệp có 100% vốn đầu tư nước ngoài thực hiện.

4. Tiêu chí Phát triển hợp lý nhu cầu sử dụng dịch vụ Chất thải rắn sinh hoạt

Chủ nguồn thải chất thải rắn sinh hoạt là nhân tố quyết định thành công của công tác quản lý chất thải. Việc nâng cao nhận thức, trách nhiệm và sự tham gia tích cực của các chủ nguồn thải là điều kiện tiên quyết để hướng tới quản lý chất thải bền vững và kinh tế tuần hoàn.

Tài liệu tham khảo:

1. Bộ Tài nguyên và Môi trường (2020), Báo cáo hiện trạng môi trường Quốc gia năm 2019- Chuyên đề Quản lý Chất thải rắn sinh hoạt, Hà Nội.

2. Chính phủ (2015), Nghị định số 38/2015/NĐ-CP về quản lý chất thải và phế liệu, ban hành ngày 24 tháng 4 năm 2015.