1. Hàng hoá trong thị trường dịch vụ CTRSH

Hàng hoá trong thị trường dịch vụ CTRSH là các dịch vụ công ích môi trường được cung cấp nhằm bảo đảm vệ sinh môi trường và phát triển bền vững. Các hàng hoá này bao gồm dịch vụ thu gom và vận chuyển CTRSH từ các nguồn phát sinh như hộ gia đình, cơ quan, cơ sở sản xuất – kinh doanh đến các điểm trung chuyển hoặc cơ sở xử lý, cũng như dịch vụ tái chế và xử lý CTRSH bằng các công nghệ phù hợp. Thông qua các hoạt động này, lượng chất thải phát sinh được quản lý một cách có hệ thống, góp phần giảm thiểu ô nhiễm môi trường, hạn chế tác động tiêu cực đến sức khỏe cộng đồng, đồng thời tận dụng, tái tạo tài nguyên từ chất thải theo định hướng kinh tế tuần hoàn.

1) CTRSH hay còn gọi là rác sinh hoạt, là CTR phát sinh trong sinh hoạt thường ngày của con người [Mục 2, Điều 3, 1]; CTRSH là đối tượng để thực hiện trong dịch vụ thu gom, vận chuyển đến dịch vụ tái chế, xử lý CTRSH; lượng CTRSH tăng hay giảm sẽ tác động đến lượng cung dịch vụ CTRSH. Lượng CTRSH tăng hay giảm phụ thuộc nhiều vào quá trình phát triển KTXH tại địa phương; thành phần CTRSH có sự khác nhau tùy thuộc vào từng địa phương, điều kiện kinh tế và nhiều yếu tố khác [2].

2) Dịch vụ thu gom, vận chuyển CTRSH được giao cho các đơn vị có đủ điều kiện hành nghề theo quy định của pháp luật thực hiện tại nguồn phát sinh CTRSH, gồm: hộ gia đình, khu thương mại, dịchvụ; công sở; khu công cộng; dịch vụ vệ sinh; và các hoạt động sinh hoạt của cơ sở sản xuất [2]. CTRSH được thu gom bằng các xe gom (đẩy tay, xe máy); phương tiện vận chuyển CTRSH chủ yếu là các xe ben, xe ép rác để vận chuyển lên khu vực xử lý.

3) Dịch vụ tái chế, xử lý CTRSH thực hiện tại các khu xử lý CTRSH do Nhà nước quy định; công nghệ tái chế, xử lý CTRSH có sự đầu tư khác nhau giữa các khu xử lý CTRSH trên toàn quốc. Các khu xử lý CTRSH được quy định tiếp nhận CTRSH tại các địa bàn cụ thể, tạo công tác phân luồng vận chuyển CTRSH lên khu xử lý.

2. Chất lượng trong thị trường dịch vụ CTRSH

Chất lượng trong thị trường dịch vụ CTRSH là mức độ mà các dịch vụ thu gom, vận chuyển, tái chế và xử lý CTRSH đáp ứng các yêu cầu về kỹ thuật, môi trường, an toàn, tính liên tục và sự hài lòng của cộng đồng. Khác với các thị trường dịch vụ thông thường, chất lượng dịch vụ CTRSH không chỉ được đánh giá bằng cảm nhận của người sử dụng mà còn thông qua các tiêu chuẩn môi trường, hiệu quả xã hội và tính bền vững dài hạn.

Chất lượng dịch vụ CTRSH có các đặc điểm như: 1) Mang tính dịch vụ công ích, khó đo lường bằng giá cả thị trường; 2) Có ngoại ứng môi trường và xã hội lớn; 3) Phụ thuộc nhiều vào vai trò điều tiết của Nhà nước; 4) Gắn chặt với ý thức và hành vi của người dân.

2.1. Chất lượng dịch vụ thu gom

Chất lượng dịch vụ thu gom CTRSH thể hiện ở: 1) Tỷ lệ thu gom rác thải phát sinh trong khu vực; 2) Tính đúng giờ, đúng tuyến, đủ tần suất thu gom; 3) Mức độ sạch sẽ sau thu gom, hạn chế rơi vãi, mùi hôi; 4) Trang thiết bị và phương tiện thu gom phù hợp, đảm bảo vệ sinh; 5) Thái độ phục vụ và an toàn lao động của lực lượng thu gom

Dịch vụ thu gom chất lượng cao góp phần ngăn ngừa ô nhiễm thứ cấp và nâng cao mỹ quan đô thị.

2.2. Chất lượng dịch vụ vận chuyển

Chất lượng vận chuyển CTRSH được đánh giá thông qua: 1) Hiệu quả vận chuyển, thời gian và chi phí hợp lý; 2) Phương tiện vận chuyển kín, hạn chế phát tán mùi và nước rỉ rác; 3) Tuyến vận chuyển tối ưu, tránh ùn tắc và ô nhiễm khu dân cư; 4) An toàn giao thông và môi trường.

Vận chuyển hiệu quả giúp giảm chi phí xã hội và nâng cao tính liên tục của toàn bộ chuỗi dịch vụ CTRSH.

2.3. Chất lượng dịch vụ tái chế

Chất lượng dịch vụ tái chế CTRSH thể hiện ở: 1) Tỷ lệ rác được tái chế so với tổng lượng rác phát sinh; 2) Mức độ phân loại chính xác đầu vào; 3) Chất lượng sản phẩm tái chế, đáp ứng tiêu chuẩn thị trường; 4) Mức độ giảm thiểu chất thải phải xử lý cuối cùng

Dịch vụ tái chế chất lượng cao góp phần thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và tiết kiệm tài nguyên.

2.4. Chất lượng dịch vụ xử lý

Chất lượng xử lý CTRSH được đánh giá thông qua: 1) Hiệu quả giảm khối lượng và độc tính của chất thải; 2) Tuân thủ quy chuẩn môi trường về khí thải, nước thải, tiếng ồn; 3) Công nghệ xử lý phù hợp với thành phần rác và điều kiện địa phương; 4) Quản lý chất thải sau xử lý (tro xỉ, bùn thải)

2.5. Đề xuất tiêu chí đánh giá chất lượng dịch vụ CTRSH

- Tỷ lệ thu gom CTRSH (%).

- Tỷ lệ rác được tái chế, tái sử dụng (%).

- Mức độ giảm chôn lấp (%).

- Mức độ hài lòng của người dân.

- Mức độ tuân thủ quy chuẩn môi trường.

- Chi phí dịch vụ trên một đơn vị rác xử lý.

3. Mối quan hệ, tác động hai chiều giữa hàng hóa và chất lượng trong thị trường dịch vụ CTRSH

Chất lượng dịch vụ là thước đo giá trị sử dụng của hàng hóa dịch vụ CTRSH. Khi chất lượng dịch vụ cao, hàng hóa dịch vụ mang lại lợi ích rõ rệt cho cộng đồng như môi trường sạch hơn, sức khỏe được bảo vệ và tài nguyên được tái sử dụng hiệu quả. Ngược lại, dịch vụ kém chất lượng sẽ làm suy giảm giá trị của hàng hóa, gây mất niềm tin của người dân và gia tăng chi phí xã hội do ô nhiễm môi trường.

Mối quan hệ, tác động hai chiều giữa hàng hóa và chất lượng giúp: 1) Giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của thị trường dịch vụ CTRSH; 2) Là cơ sở để xây dựng cơ chế định giá, trả phí dịch vụ phù hợp; 3) Thúc đẩy cải thiện liên tục chất lượng dịch vụ; 4) Góp phần đạt mục tiêu bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

3.1. Hàng hóa dịch vụ CTRSH tác động đến chất lượng

Do hàng hóa trong thị trường CTRSH là dịch vụ công ích, nên: 1) Chất lượng dịch vụ không chỉ được đánh giá bằng cảm nhận của người sử dụng, mà còn bằng tiêu chuẩn môi trường và hiệu quả xã hội; 2) Mỗi loại hàng hóa dịch vụ (thu gom, vận chuyển, tái chế, xử lý) có hệ tiêu chí chất lượng riêng, phù hợp với chức năng và mục tiêu của dịch vụ đó.

Ví dụ, hàng hóa là dịch vụ thu gom thì chất lượng gắn với tần suất, tính đúng giờ; trong khi hàng hóa là dịch vụ xử lý thì chất lượng gắn với hiệu quả giảm ô nhiễm và tuân thủ quy chuẩn kỹ thuật.

Quy mô cung ứng, công nghệ và phương thức tổ chức cung cấp hàng hóa dịch vụ CTRSH tác động trực tiếp đến chất lượng dịch vụ: 1) Hàng hóa được cung ứng liên tục, ổn định giúp duy trì chất lượng đồng đều; 2) Hàng hóa được cung ứng theo cơ chế cạnh tranh, đấu thầu minh bạch sẽ tạo động lực nâng cao chất lượng; 3) Ngược lại, cung ứng mang tính độc quyền, thiếu giám sát dễ dẫn đến chất lượng dịch vụ thấp.

3.2. Chất lượng tác động ngược trở lại hàng hóa dịch vụ CTRSH

Chất lượng dịch vụ là thước đo giá trị sử dụng của hàng hóa dịch vụ CTRSH: 1) Dịch vụ chất lượng cao làm tăng giá trị xã hội của hàng hóa, thể hiện qua môi trường sạch hơn, sức khỏe cộng đồng được bảo vệ; 2) Dịch vụ kém chất lượng làm giảm giá trị hàng hóa, gây lãng phí nguồn lực và gia tăng chi phí xử lý ô nhiễm.

Do đó, giá trị của hàng hóa dịch vụ CTRSH phụ thuộc lớn vào chất lượng dịch vụ được cung ứng.

Chất lượng dịch vụ ảnh hưởng đến nhu cầu và sự chấp nhận của xã hội: 1) Làm tăng mức độ hài lòng và sẵn sàng chi trả của người dân; 2) Thúc đẩy người dân hợp tác trong phân loại rác, giảm rác thải; 3) Ngược lại, dịch vụ kém chất lượng làm suy giảm niềm tin xã hội, dẫn đến hành vi tiêu cực như đổ rác không đúng nơi quy định, gây khó khăn cho việc quản lý CTRSH.

3.3. Mối quan hệ hai chiều trong bối cảnh vai trò điều tiết của Nhà nước

Do thị trường dịch vụ CTRSH mang tính dịch vụ công ích, Nhà nước giữ vai trò trung tâm trong việc điều tiết mối quan hệ giữa hàng hóa và chất lượng dịch vụ thông qua: 1) Ban hành tiêu chuẩn, quy chuẩn chất lượng dịch vụ; 2) Tổ chức đặt hàng, đấu thầu gắn với yêu cầu chất lượng; 3) Giám sát, đánh giá và xử lý vi phạm.

Sự can thiệp của Nhà nước giúp đảm bảo mối quan hệ hai chiều này vận hành theo hướng phục vụ lợi ích công cộng.

Tài liệu tham khảo:

1. Chính phủ (2015), Nghị định số 38/2015/NĐ-CP về quản lý chất thải và phế liệu, ban hành ngày 24 tháng 4 năm 2015.

2. Bộ Tài nguyên và Môi trường (2020), Báo cáo hiện trạng môi trường Quốc gia năm 2019- Chuyên đề Quản lý Chất thải rắn sinh hoạt, Hà Nội.