Trước hết, các đơn vị này đóng vai trò bảo đảm vệ sinh môi trường và sức khỏe cộng đồng. Việc thu gom, vận chuyển rác kịp thời giúp hạn chế ô nhiễm môi trường, ngăn ngừa mầm bệnh và dịch bệnh phát sinh, đặc biệt tại các khu dân cư đông đúc.

Thứ hai, đơn vị cung ứng dịch vụ là mắt xích trung gian quan trọng trong chuỗi quản lý chất thải rắn sinh hoạt. Nếu khâu này hoạt động không hiệu quả, toàn bộ hệ thống xử lý phía sau sẽ bị ảnh hưởng, dẫn đến ùn ứ rác, gia tăng chi phí xử lý và ô nhiễm môi trường.

Thứ ba, các đơn vị thu gom – vận chuyển còn góp phần duy trì mỹ quan đô thị và trật tự xã hội. Một hệ thống thu gom chuyên nghiệp, ổn định giúp xây dựng hình ảnh đô thị xanh – sạch – đẹp, nâng cao chất lượng sống của người dân và thu hút đầu tư, du lịch.

Bên cạnh đó, trong bối cảnh chuyển đổi sang kinh tế tuần hoàn, vai trò của các đơn vị cung ứng dịch vụ ngày càng mở rộng. Họ không chỉ thu gom rác mà còn tham gia hướng dẫn phân loại rác tại nguồn, hỗ trợ tái chế và giảm thiểu lượng chất thải phải xử lý cuối cùng.

1. Đặc điểm hoạt động cung ứng dịch vụ thu gom, vận chuyển Chất thải rắn sinh hoạt

1.1. Đặc điểm nguồn Cung

Nhà nước chịu trách nhiệm trước xã hội về việc cung ứng dịch vụ CTRSH, Nhà nước đầu tư, phát triển CSHT phục vụ hoạt động cung ứng dịch vụ CTRSH gồm: 1) Hệ thống thu gom, vận chuyển CTRSH; 2) Các trạm trung chuyển CTRSH; và 3) Các khu xử lý CTRSH.

Nhà nước cung ứng dịch vụ CTRSH thông qua các doanh nghiệp, ưu tiên theo hình thức đấu thầu, trường hợp không đáp ứng các điều kiện đấu thầu thì thực hiện theo phương thức đặt hàng.

Nhà nước đảm bảo nguồn tài chính phục vụ thị trường dịch vụ CTRSH thông qua nguồn kinh phí sự nghiệp môi trường.

1.2. Đặc điểm về lượng Cung

Đối với quy luật Cung hàng hoá thông thường trên thị trường, lượng cung về một loại hàng hoá sẽ tăng lên khi mức giá của chính hàng hoá đó tăng lên và ngược lại; tuy nhiên, lượng cung trong thị trường dịch vụ CTRSH không tuân theo quy luật Cung hàng hoá thông thường bởi sự tác động của các yếu tố như sau:

1) Giá dịch vụ CTRSH được Nhà nước quy định và trợ giá sản phẩm, giá ít biến động.

2) Doanh nghiệp cung ứng dịch vụ CTRSH phải đảm bảo lượng CTRSH phát sinh trên địa bàn cung ứng dịch vụ được thu gom, tập kết và vận chuyển đúng quy định; hơn nữa, lượng CTRSH phát sinh phụ thuộc vào quá trính phát triển KTXH từng địa phương mà không chịu tác động từ Phí vệ sinh môi trường được thu.

1.3. Đặc điểm doanh nghiệp Cung ứng dịch vụ CTRSH

Doanh nghiệp cung ứng dịch vụ CTRSH chỉ được phép hoạt động khi được sự cho phép của Nhà nước và hoạt động trên những địa bàn cụ thể.

Quy mô doanh nghiệp cung ứng dịch vụ CTRSH ở trong nước đa số được xếp vào loại hình doanh nghiệp vừa và nhỏ, ít doanh nghiệp lớn. Phần lớn các doanh nghiệp tư nhân chỉ tham gia vào một công đoạn của thị trường dịch vụ CTRSH, đó là dịch vụ thu gom, vận chuyển CTRSH; dịch vụ tái chế, xử lý CTRSH đa số do doanh nghiệp Nhà nước thực hiện.

Doanh nghiệp cung ứng dịch vụ CTRSH sử dụng nhiều lao động, người lao động trực tiếp tham gia vào các công đoạn, đặc biệt là công đoạn thu gom, vận chuyển CTRSH.

Doanh nghiệp cung ứng dịch vụ CTRSH ở trong nước phân bố không đều, phần lớn các doanh nghiệp tập trung ở các tỉnh, thành phố lớn, khu vực đồng bằng có điều kiện phát triển KTXH, phát sinh nhiều CTRSH.

Công ty có 100% vốn đầu tư nước ngoài chỉ được phép cung ứng dịch vụ tại các điểm thu gom rác thải do chính quyền địa phương cấp tỉnh và thành phố chỉ định [4]; loại hình doanh nghiệp này cung ứng dịch vụ tái chế, xử lý CTRSH, có vốn đầu tư lớn, công nghệ, thiết bị hiện đại đáp ứng được các yêu cầu về tái chế, xử lý CTRSH.

2. Nội dung phát triển hoạt động Cung ứng dịch vụ thu gom, vận chuyển Chất thải rắn sinh hoạt

Từ đặc điểm về nguồn cung ứng dịch vụ CTRSH đã bộc lộ một số nhược điểm làm hạn chế năng lực nguồn cung thị trường dịch vụ CTRSH như sau:

1) Nhà nước phải phải can thiệp trực tiếp để tạo nguồn cung dịch vụ CTRSH tạo gánh nặng lớn về nguồn vốn đầu tư; trong điều kiện phát triển KTXH tại các địa phương có sự khác biệt, việc đầu tư, phát triển CSHT phục vụ thị trường dịch vụ CTRSH sẽ bị dàn trải, thiếu đồng bộ, chưa đáp ứng các yêu cầu về dịch vụ CTRSH.

2) Đa số các doanh nghiệp cung ứng dịch vụ CTRSH có năng lực chưa cao và tập trung nhiều tại các khu vực phát triển KTXH.

3) Bên cạnh các hoạt động do Nhà nước trực tiếp can thiệp vào nguồn cung trong thị trường dịch vụ CTRSH, những công đoạn còn lại trong thị trường dịch vụ CTRSH được Nhà nước tạo điều kiện thuận lợi về pháp lý để thị trường tự điều chỉnh theo nguyên tắc cung, cầu nhằm thu hút sự tham gia của các tổ chức xã hội cung ứng dịch vụ, đảm bảo sự phù hợp với nền kinh tế thị trường định hướng Xã hội Chủ nghĩa. Tuy Nhà nước không can thiệp trực tiếp nhưng phải đảm bảo lợi ích quốc gia là tối thượng “Độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ thiêng liêng của Tổ quốc; chế độ xã hội chủ nghĩa, sự giàu mạnh, hùng cường của đất nước, ấm no, tự do, hạnh phúc của nhân dân” [1].

Để phát triển hoạt động cung ứng dịch vụ CTRSH đáp ứng nhu cầu sử dụng dịch vụ CTRSH ngày càng lớn và giảm dần sự can thiệp của Nhà nước, cần phát triển một số nội dung như sau:

1) Phát triển CSHT phục vụ thị trường dịch vụ CTRSH trên cơ sở khuyến khích thu hút đầu tư từ khu vực kinh tế tư nhân, giảm dần các hoạt động đầu tư từ Nhà nước;

2) Phát triển doanh nghiệp cung ứng dịch vụ CTRSH đủ về số lượng, đáp ứng nhu cầu sử dụng dịch vụ CTRSH của toàn xã hội;

3) Phát triển, cân đối nguồn tài chính phục vụ hoạt động cung ứng dịch vụ CTRSH.

3. Các nhân tố tác động đến hoạt động cung ứng dịch vụ thu gom, vận chuyển Chất thải rắn sinh hoạt

3.1. Chính sách pháp luật của Nhà nước

Để phát triển thị trường dịch vụ CTRSH đáp ứng yêu cầu từ quá trình phát triển KTXH trong nước và hội nhập KTQT, cần để thị trường dịch vụ CTRSH phát triển theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, từ đó, cần phải có chính sách pháp luật quy định cụ thể nội dung và lộ trình thực hiện để giảm dần sự can thiệp trực tiếp của Nhà nước vào thị trường; việc điều chỉnh, thay đổi các chính sách pháp luật phải được thực hiện cụ thể, không trồng chéo, phù hợp với bối cảnh trong nước và quốc tế, minh bạch, công khai, từ đó, cần giảm dần đầu tư trực tiếp từ Nhà nước để phát triển CSHT cung ứng dịch vụ CTRSH.

3.2. Quá trình phát triển kinh tế, xã hội

Phát triển kinh tế tạo điều kiện cho mỗi người có việc làm, thu nhập ổn định, cuộc sống ấm no; có điều kiện chăm sóc sức khỏe, nâng cao tuổi thọ; đáp ứng nhu cầu vật chất và tinh thần ngày càng phong phú; có điều kiện học tập, tham gia các hoạt động xã hội, phát triển con người toàn diện… Quá trình phát triển KTXH làm phát sinh lượng CTRSH, lượng CTRSH phát sinh phụ thuộc nhiều vào quá trình phát triển KTXH của từng địa phương, trong đó có tốc độ đô thị hoá; gia tăng dân số và thu nhập của người dân. Từ đó, cần đảm bảo nguồn cung ứng dịch vụ CTRSH phù hợp với thực trạng phát sinh CTRSH tại các địa phương.

3.3. Hội nhập kinh tế quốc tế

Trước khi thực hiện các cam kết về DVMT trong quá trình hội nhập KTQT, Nhà nước cung ứng dịch vụ CTRSH thông qua các doanh nghiệp do Nhà nước thành lập (có một số doanh nghiệp đã thực hiện cổ phần hoá) và doanh nghiệp tư nhân. Quy mô doanh nghiệp cung ứng dịch vụ CTRSH ở trong nước đa số được xếp vào loại hình doanh nghiệp vừa và nhỏ, ít doanh nghiệp lớn. Phần lớn các doanh nghiệp tư nhân chỉ tham gia vào một công đoạn của thị trường dịch vụ CTRSH, đó là dịch vụ thu gom, vận chuyển CTRSH; dịch vụ tái chế, xử lý CTRSH đa số do doanh nghiệp Nhà nước thực hiện.

Thực hiện các cam kết về DVMT trong quá trình hội nhập KTQT, các doanh nghiệp có 100% vốn đầu tư nước ngoài được tham gia cung ứng dịch vụ tái chế, xử lý CTRSH tại Việt Nam (Trong vòng 4 năm kể từ ngày gia nhập WTO, tỷ lệ sở hữu của doanh nghiệp nước ngoài trong liên doanh không được vượt quá 51%, sau đó không hạn chế). Doanh nghiệp 100% vốn đầu tư nước ngoài có vốn đầu tư lớn, công nghệ hiện đại đáp ứng được các yêu cầu về tái chế, xử lý CTRSH ở quy mô lớn.

4. Tiêu chí phát triển nguồn cung trong thị trường dịch vụ thu gom, vận chuyển Chất thải rắn sinh hoạt

Tuy nhiên, trên thực tế, vai trò của các đơn vị cung ứng dịch vụ thu gom, vận chuyển CTRSH chưa được phát huy đầy đủ do còn nhiều tồn tại hạn chế như công nghệ lạc hậu, thiếu vốn đầu tư, cơ chế đấu thầu và giá dịch vụ chưa phù hợp, cũng như nhận thức của người dân chưa cao. Điều này cho thấy cần có chính sách đồng bộ nhằm nâng cao năng lực và vị thế của các đơn vị cung ứng dịch vụ.

Tài liệu tham khảo:

1. Trương Tấn Sang (2015), Đón bắt thời cơ, phát huy sức mạnh của toàn dân, bảo vệ lợi ích quốc gia dân tộc, đưa đất nước tiếp tục tiến lên, truy cập ngày 03 tháng 5 năm 2020, từ [http://baodatviet.vn/chinh-tri-xa-hoi/chinh-tri-viet-nam/bao-ve-loi-ich-quoc-gia-la-muc-tieu-toi-thuong-3223166/].