Khi đô thị lớn vẫn “tắc nghẽn” vì rác

Những năm gần đây, vấn đề rác thải sinh hoạt đô thị trở thành một trong những thách thức môi trường nghiêm trọng tại Việt Nam. Tại các thành phố lớn như Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng hay Cần Thơ, hình ảnh rác ùn ứ, xe chở rác quá tải hay bãi trung chuyển quá tải đã trở thành vấn đề quen thuộc.

Theo số liệu thống kê của Cục Kiểm soát ô nhiễm môi trường (nay là Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường), khối lượng chất thải rắn trên toàn quốc khoảng 25 triệu tấn năm 2023 và khối lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh 67.877 tấn/ngày. Theo công bố của lãnh đạo Cục Môi trường, tính đến ngày 30/6/2025, tổng khối lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh trong cả nước là khoảng 69,4 nghìn tấn/ngày. Tuy nhiên, chỉ có 15% chất thải được thu gom, tái chế hoặc tái sử dụng.

Vấn đề rác thải sinh hoạt đô thị trở thành một trong những thách thức môi trường nghiêm trọng tại Việt Nam

Việt Nam hiện có khoảng 1.000 bãi chôn lấp chất thải sinh hoạt nhưng chỉ có chưa đến 20% bãi chôn lấp hợp vệ sinh. Đây không chỉ là gánh nặng về môi trường mà còn khiến cho Việt Nam nằm trong số 20 quốc gia có lượng rác thải lớn nhất và cao hơn mức trung bình của thế giới…

Điểm đáng chú ý là, nguyên nhân sâu xa của tình trạng này không chỉ nằm ở năng lực xử lý, công nghệ hay hạ tầng bãi rác, mà bắt đầu từ một điểm cốt lõi: rác chưa được phân loại tại nguồn. Dù đã có nhiều chương trình thí điểm và khung pháp lý tương đối đầy đủ như Luật Bảo vệ môi trường 2020, Nghị định 08/2022/NĐ-CP và các nghị quyết liên quan đến kinh tế tuần hoàn nhưng hiệu quả thực tế còn hạn chế.

Trong bối cảnh Chính phủ vừa phê duyệt Quyết định số 1894/QĐ-TTg ngày 04/09/2025 về phát triển ngành công nghiệp môi trường giai đoạn 2025 - 2030, phân loại rác tại nguồn được xác định không chỉ là nhiệm vụ quản lý nhà nước, mà còn là cơ hội chiến lược để hình thành và mở rộng thị trường sản phẩm, dịch vụ công nghiệp môi trường.

Phân loại rác tại nguồn - Làm nhiều nhưng kết quả chẳng là bao

Trên thực tế, một số địa phương đã thực hiện thí điểm hoặc thử nghiệm phân loại rác tại nguồn, song các phương án phân loại hiện nay không đồng nhất và hiệu quả đạt được vẫn còn hạn chế. Điều đáng nói là dù có chia làm 2, 3 hay 4 loại rác khác nhau, thì phương án thu gom và xử lý tại các địa phương vẫn chưa được đồng bộ hóa. Việc thu gom vận chuyển được thực hiện khác nhau giữa đô thị và nông thôn, giữa các địa phương và thậm chí giữa các vùng trong cùng một địa phương.

Người dân tại Đà Nẵng tham gia chương trình phân loại rác tại nguồn

Nhận thức rõ vai trò của việc phân loại rác tại nguồn trong việc phát triển kinh tế tuần hoàn nhiều địa phương đã có cách làm hay, sáng tạo trở thành những “đốm lửa nhỏ” để nhiều tỉnh và thành phố học tập.

Hà Nội là một trong những địa phương đi đầu trong việc phân loại rác tại nguồn, UBND thành phố Hà Nội ban hành Kế hoạch số 55/KH-UBND thực hiện chương trình quốc gia về sản xuất và tiêu dùng bền vững năm 2021, trong đó nhấn mạnh việc nâng cao nhận thức, tăng cường trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân đối với sản xuất và tiêu dùng bền vững… Công ty TNHH MTV Môi trường Đô thị Hà Nội (Urenco Hà Nội) thực hiện Dự án "Phân loại rác tại nguồn gắn liền với thu gom và xử lý rác thải nhựa tại Hà Nội". Dự án đã từng bước tạo dựng được mô hình phân loại, tái chế rác thải, giảm lượng rác thải chôn lấp, nhưng so với tổng thể khối lượng rác phát sinh thì không đáng kể.

Thành phố Hồ Chí Minh đã thí điểm phân loại rác tại nguồn từ những năm 1999, bắt đầu từ một cụm dân cư, một phường trong quận, giai đoạn 2015-2016 nhân rộng trên địa bàn 6 quận và sau đó nhân rộng tại 24 quận, huyện trên địa bàn toàn thành phố từ năm 2017 đến nay. Cuối năm 2018, Thành phố Hồ Chí Minh đã ban hành Quyết định số 44 quy định về phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn với 3 nhóm gồm chất thải hữu cơ dễ phân hủy, chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế và nhóm chất thải còn lại không bao gồm chất thải nguy hại. Để khắc phục hạn chế chương trình phân loại rác tại nguồn, ngày 4/5/2021, UBND TP.HCM đã ban hành Quyết định 09 thay đổi cách phân loại rác thành 2 nhóm, gồm: nhóm chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế và nhóm chất thải còn lại (không bao gồm chất thải nguy hại phát sinh từ hộ gia đình, chủ nguồn thải). Tuy nhiên các chương trình kế hoạch về phân loại rác này vẫn chưa đáp ứng được mục tiêu như kỳ vọng.

Bên cạnh Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, các tỉnh thành phố lớn khác như Quảng Nam, Huế, Đà Nẵng, Cần Thơ… cũng đã triển khai nhiều chương trình phân loại rác tại nguồn nhưng kết quả chẳng là bao, hầu hết các chương trình, dự án đều mới chỉ dừng lại ở mô hình thí điểm. Đó có thể coi là những “đốm lửa nhỏ” nhưng chưa liên kết được với nhau để trở thành “ngọn lửa” lớn đủ sức lan tỏa và đem lại hiệu quả trong hoạt động quản lý chất thải rắn sinh hoạt tại Việt Nam.

Bên cạnh những khó khăn trong hoạt động phân loại rác tại nguồn, hạ tầng thu gom chất thải sinh hoạt cũng chưa đủ đáp ứng yêu cầu, thiếu các trạm trung chuyển hiện đại, xe thu gom phân luồng, thùng phân loại chuẩn. Chưa thiết lập được chuỗi cung ứng rác tái chế, nguyên liệu đầu vào không đồng nhất, khiến doanh nghiệp tái chế khó mở rộng sản xuất.

Công nghệ xử lý rác hiện đại, nhất là công nghệ xử lý rác hữu cơ tại Việt Nam vẫn chưa phổ biến. Tuy chiếm tỷ lệ cao nhưng phần lớn rác hữu cơ vẫn đang bị mang đi chôn lấp, gây lãng phí tài nguyên và ô nhiễm môi trường.

Những hạn chế nêu trên đã làm chậm trễ và chưa được kích hoạt hết tiềm năng phát triển của thị trường sản phẩm công nghiệp môi trường, từ thiết bị phân loại, vận chuyển đến công nghệ tái chế rác.

Kích hoạt thị trường sản phẩm công nghiệp môi trường bắt đầu từ phân loại rác tại nguồn

Phân loại rác tại nguồn nhằm tách các chất thải có giá trị tái chế cao ngay tại nguồn thải, trong đó có thành phần hữu cơ với khả năng phân hủy sinh học chiếm tỷ lệ cao từ 60 đến 80%, tạo nguồn hữu cơ “sạch” để chế biến phân hữu cơ có chất lượng cao. Phân loại chất thải tại nguồn còn góp phần tạo nguồn nguyên liệu cho hoạt động tái chế, giảm khối lượng chất thải rắn sinh hoạt được chôn lấp khi khối lượng chất thải rắn sinh hoạt ngày càng tăng, diện tích cho chôn lấp bị hạn chế.

Việc phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn có vai trò quyết định và ảnh hưởng đến toàn bộ hệ thống quản lý chất thải rắn.

Một gian trưng bày các sản phẩm tái chế từ rác thải nhựa

Tạo nguồn nguyên liệu sạch cho ngành tái chế

Khi rác được phân loại, các dòng chất thải như nhựa, giấy, kim loại, thủy tinh hay hữu cơ được tách riêng, tạo điều kiện để doanh nghiệp tái chế nâng cao chất lượng sản phẩm, đặc biệt là nhựa, giấy tái chế, thủy tinh tái sử dụng. Khi hoạt động phân loại rác tại nguồn được đầu tư sẽ thu hút đầu tư vào dây chuyền phân loại chất thải rắn.

Phân loại rác tại nguồn cũng giúp phần giảm chi phí vận hành và tăng hiệu suất cho nhà máy xử lý chất thải rắn sinh hoạt. Nguồn nguyên liệu sạch là điểm khởi động quan trọng để hình thành thị trường thiết bị, công nghệ và dịch vụ công nghiệp môi trường, từ hộ gia đình đến doanh nghiệp.

Kích hoạt nhu cầu về thiết bị và giải pháp thu gom

Phân loại tại nguồn sẽ kéo theo nhu cầu lớn về các thiết bị và giải pháp thu gom rác như: thùng phân loại, tùi đựng chất thải riêng, túi phân hủy sinh học, bộ nhãn và hướng dẫn cho hộ gia đình, xe thu gom phân luồng, thùng rác thông minh, trạm trung chuyển hiện đại… góp phần giảm tải cho bãi chôn lấp và tối ưu vận chuyển.

Có thể nhận thấy thị trường thiết bị này có quy mô lớn, trải rộng từ hộ gia đình, trường học, chung cư, khu thương mại đến cơ quan nhà nước, mở ra cơ hội cho doanh nghiệp trong nước lẫn doanh nghiệp FDI.

Thúc đẩy thị trường tiềm năng về công nghệ xử lý rác hữu cơ

Rác hữu cơ chiếm khoảng 55 - 65% tổng lượng rác sinh hoạt. Khi được phân loại, dòng rác hữu cơ này trở thành nguyên liệu cho hệ thống ủ compost, công nghệ lên men kỵ khí tạo khí sinh học, mô hình thu hồi năng lượng từ rác thực phẩm cho đô thị. Điều này giúp giảm phát thải khí nhà kính, giảm chi phí chôn lấp, và tạo ra thị trường thiết bị và dịch vụ xử lý hữu cơ.

Mở rộng thị trường công nghệ số

Để phân loại rác hiệu quả, cần có công nghệ hỗ trợ như ứng dụng ghi nhận dữ liệu rác theo hộ, cảm biến giám sát thùng rác, cân thông minh tại điểm tập kết, các công cụ tính phí theo khối lượng/thể tích rác phát sinh, các phần mềm phân tích dữ liệu, tối ưu hóa tuyến thu gom. Phân loại tại nguồn vì vậy chính là “điểm khởi động” cho thị trường sản phẩm công nghệ môi trường, giúp hình thành nền tảng quản lý dữ liệu - vận hành - thu phí…

Các nhóm sản phẩm chủ lực hình thành từ phân loại rác

Trong Quyết định 980/QĐ-TTg về Danh mục cụ thể công nghệ, thiết bị, sản phẩm ngành công nghiệp môi trường quy định thiết bị phân loại, thu gom, vận chuyển, tái chế, xử lý chất thải rắn sinh hoạt, chất thải rắn công nghiệp thông thường, chất thải nguy hại và các thiết bị tái chế chất thải, phế liệu khác bao gồm 32 nhóm sản phẩm, trong đó có nhiều nhóm sản phẩm phục vụ hoạt động phân loại rác tại nguồn.

Bộ sản phẩm phân loại cho hộ gia đình và chung cư như: Thùng phân loại riêng từng loại chất thải, túi đựng chất thải, tphân hủy sinh học đạt chuẩn,… Với hàng hàng chục triệu hộ dân đô thị, thị trường này rất lớn và có thể xã hội hóa thông qua doanh nghiệp, hợp tác xã hoặc chương trình trợ giá từ địa phương.

Giải pháp thu gom - vận chuyển phân luồng bao gồm các loại xe thu gom rác hữu cơ chuyên dụng, xe thu gom rác tái chế, thùng rác thông minh nhận diện QR, xe nén rác tại điểm tập kết. Khi phân loại tăng, các nhà cung cấp thiết bị cơ khí môi trường sẽ có cơ hội mở rộng sản xuất và tiêu thụ.

Công nghệ tái chế và xử lý hữu cơ bao gồm các loại máy nghiền - trộn rác hữu cơ, hệ thống ủ compost; công nghệ tái chế chất thải hữu cơ quy mô nhỏ cho chợ, trường học, bếp ăn tập thể.

Dây chuyền tái chế nhựa PET/HDPE/PP hứa hẹn thu hút các nguồn tài trợ ODA, vốn đầu tư tư nhân, đồng thời hợp tác với doanh nghiệp hoạt động trong các ngành hàng tiêu dùng để đảm bảo nguyên liệu đầu vào, nhất là trong bối cảnh Việt Nam đang áp dụng các quy định về trách nhiệm của nhà sản xuất (EPR).

Khó khăn nhưng không thể “bàn lùi”

Theo báo cáo của Bộ Tài nguyên và Môi trường, việc triển khai phân loại tại nguồn đồng bộ và kết hợp thu phí theo lượng rác phát sinh có thể giảm 30- 50% khối lượng rác vận chuyển, tiết kiệm 20 - 40% chi phí vận hành cho các đô thị trong việc quản lý chất thải, đồng thời tạo ra nguồn nguyên liệu sạch cho ngành tái chế trị giá hàng trăm triệu USD/năm.

Thông quan phân loại chất thải tại nguồn sẽ góp phần giảm phát thải khí nhà kính methane từ hoạt động chôn lấp, góp phần thực hiện thắng lợi mục tiêu net-zero vào năm 2050 của Việt Nam. Về khía cạnh xã hội, phân loại tại nguồn sẽ nâng cao ý thức người dân, hình thành thói quen bền vững và thúc đẩy văn hóa xanh trong cộng đồng.

Phân loại rác tại nguồn không chỉ là biện pháp quản lý môi trường, mà còn là điểm khởi đầu để hình thành thị trường sản phẩm - dịch vụ ngành công nghiệp môi trường. Nếu triển khai đồng bộ, bài bản, phân loại tại nguồn sẽ góp phần giảm áp lực bãi chôn lấp và nhà máy xử lý, tạo nguồn nguyên liệu tái chế chất lượng cao, mở ra thị trường hàng tỷ USD cho thiết bị, công nghệ và dịch vụ môi trường, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và tăng trưởng xanh.