Trong nhiều năm qua, cùng với quá trình mở rộng hệ thống y tế, tốc độ đô thị hóa và nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng cao, lượng chất thải y tế phát sinh tại Việt Nam liên tục gia tăng. Đại dịch COVID-19 từng cho thấy chỉ trong một thời gian ngắn, khối lượng chất thải y tế có thể tăng gấp nhiều lần, tạo áp lực rất lớn lên hệ thống thu gom, vận chuyển và xử lý. Mặc dù dịch bệnh đã qua, bài toán quản lý chất thải y tế vẫn còn nguyên tính thời sự bởi đây không còn là vấn đề của riêng ngành y tế mà đã trở thành một mắt xích quan trọng trong hệ thống bảo vệ môi trường quốc gia.

Điều đáng chú ý là khi nhắc đến bệnh viện, phần lớn người dân chỉ nghĩ đến chức năng khám chữa bệnh, cứu người. Ít ai hình dung rằng dưới góc độ môi trường, mỗi bệnh viện cũng là một nguồn phát sinh chất thải đặc thù với quy trình quản lý phức tạp, yêu cầu nghiêm ngặt từ khâu phân loại, thu gom, lưu giữ, vận chuyển cho đến khâu xử lý cuối cùng. Nói cách khác, phía sau hoạt động chuyên môn của ngành y tế là cả một “chuỗi quản lý chất thải nguy hại” vận hành liên tục mỗi ngày.

Hình minh họa

Chỉ một phần nhỏ là chất thải nguy hại nhưng quyết định cả hệ thống

Một thực tế thường gây bất ngờ là phần lớn chất thải phát sinh trong bệnh viện không phải đều nguy hại. Theo quy định hiện hành, chất thải y tế được phân thành nhiều nhóm, bao gồm chất thải lây nhiễm, chất thải nguy hại không lây nhiễm, chất thải thông thường và chất thải có khả năng tái chế.

Trong tổng lượng chất thải phát sinh, nhóm chất thải nguy hại thường chỉ chiếm tỷ lệ tương đối nhỏ, nhưng lại đòi hỏi quy trình quản lý nghiêm ngặt nhất và chiếm phần lớn chi phí xử lý. Chỉ cần một lượng nhỏ chất thải lây nhiễm bị lẫn vào chất thải thông thường, toàn bộ lô chất thải có thể phải được xử lý theo quy trình dành cho chất thải nguy hại. Điều đó đồng nghĩa với việc chi phí tăng lên đáng kể, đồng thời làm giảm hiệu quả của công tác phân loại tại nguồn.

Đây cũng chính là lý do các chuyên gia môi trường luôn nhấn mạnh rằng, phân loại chất thải y tế ngay từ nơi phát sinh, không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là yếu tố bắt buộc, bởi đây là công đoạn quyết định hiệu quả vận hành của toàn bộ chuỗi quản lý chất thải y tế.

Áp lực gia tăng cùng sự phát triển của hệ thống y tế

Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng lớn, các loại bệnh dịch diễn biến ngày càng phức tạp. Cùng với đó là sự phát triển nhanh của các bệnh viện tuyến trung ương, tuyến tỉnh, bệnh viện tư nhân, phòng khám chuyên khoa và hệ thống y tế cơ sở.

Mỗi giường bệnh, mỗi phòng xét nghiệm, mỗi phòng mổ đều đồng nghĩa với việc phát sinh thêm chất thải cần được quản lý. Các vật tư y tế dùng một lần như găng tay, khẩu trang, bơm kim tiêm, dây truyền dịch, quần áo bảo hộ hay vật liệu xét nghiệm ngày càng được sử dụng phổ biến nhằm kiểm soát nhiễm khuẩn, nhưng cũng làm gia tăng đáng kể lượng chất thải phát sinh.

Xu hướng này đặt ra yêu cầu phải đầu tư đồng bộ cho hệ thống quản lý chất thải, trên bình diện quốc gia. Nếu năng lực thu gom, vận chuyển và xử lý không theo kịp tốc độ phát sinh, nguy cơ quá tải sẽ xuất hiện, kéo theo những rủi ro đối với môi trường và sức khỏe cộng đồng.

Hình minh họa

Hành trình dài của một túi chất thải y tế

Khác với rác sinh hoạt chỉ cần thu gom và đưa đến khu xử lý, chất thải y tế phải trải qua một chuỗi quy trình được kiểm soát chặt chẽ. Mọi thứ bắt đầu từ điều dưỡng, bác sĩ, kỹ thuật viên và nhân viên y tế là những người đầu tiên thực hiện phân loại. Sau đó, chất thải được thu gom nội bộ, vận chuyển đến khu lưu giữ tạm thời của bệnh viện, trước khi được đơn vị có chức năng tiếp nhận và vận chuyển đến cơ sở xử lý tập trung, hoặc hệ thống xử lý tại chỗ.

Ở mỗi mắt xích đều có những yêu cầu riêng về thiết bị, nhân lực, quy trình và hồ sơ quản lý. Chỉ cần một mắt xích vận hành không đúng quy định, nguy cơ lây nhiễm chéo hoặc phát tán chất ô nhiễm có thể xảy ra. Chính vì vậy, quản lý chất thải y tế không đơn thuần chỉ gói gọn trong câu chuyện đưa rác đi xử lý, mà là quản lý toàn bộ vòng đời của chất thải từ khi phát sinh đến khi được xử lý an toàn.

Không chỉ là vấn đề môi trường

Nếu một túi chất thải y tế có nguy cơ lây nhiễm, vô tình bị bỏ lẫn vào rác sinh hoạt, hậu quả không chỉ dừng lại ở việc tăng chi phí xử lý. Mà người thu gom rác, công nhân môi trường, nhân viên vận chuyển, những người tiếp xúc sau đó, hoặc những tác nhân tiếp xúc thụ động, đều có thể đối mặt với nguy cơ phơi nhiễm.

Tương tự, nếu khí thải từ quá trình xử lý không được kiểm soát hoặc tro xỉ sau xử lý không được quản lý đúng quy định, nguy cơ ô nhiễm môi trường sẽ kéo dài trong nhiều năm. Điều đó cho thấy quản lý chất thải y tế là một vấn đề liên ngành, liên quan đồng thời đến y tế, môi trường, giao thông, công nghiệp, khoa học công nghệ và quản trị đô thị.

Khi công nghệ không phải là lời giải duy nhất

Trong nhiều năm qua, Việt Nam đã đầu tư đáng kể cho hệ thống xử lý chất thải y tế. Nhiều bệnh viện được trang bị thiết bị hấp khử khuẩn, lò đốt hoặc chuyển sang mô hình xử lý tập trung thông qua các đơn vị chuyên nghiệp. Tuy nhiên, kinh nghiệm trong và ngoài nước đều cho thấy công nghệ chỉ giải quyết được phần cuối của bài toán.

Một dây chuyền xử lý hiện đại sẽ không phát huy hiệu quả nếu chất thải không được phân loại đúng ngay từ đầu. Một hệ thống vận chuyển đạt tiêu chuẩn cũng khó đảm bảo an toàn nếu khâu lưu giữ tạm thời còn tồn tại bất cập. Ngược lại, ngay cả những công nghệ xử lý có chi phí không quá lớn, vẫn có thể đạt hiệu quả cao khi toàn bộ chuỗi quản lý được vận hành đồng bộ. Điều đó cho thấy quản lý chất thải y tế là một hệ thống liên kết, trong đó mọi mắt xích đều quan trọng như nhau.

Thị trường đang hình thành cùng những yêu cầu mới

Song hành với sự gia tăng của chất thải y tế là sự phát triển của thị trường dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải. Những năm gần đây, nhiều doanh nghiệp đã đầu tư vào lĩnh vực này với các công nghệ xử lý tiên tiến hơn, hướng tới giảm phát thải và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên.

Đây không chỉ là lĩnh vực cung cấp dịch vụ môi trường, mà còn là một phần của nền kinh tế xanh. Việc đầu tư vào công nghệ xử lý tiên tiến, số hóa quá trình quản lý, truy xuất nguồn gốc chất thải hay nghiên cứu các giải pháp tái chế an toàn sau xử lý đang mở ra những cơ hội phát triển mới cho doanh nghiệp.

Trong bối cảnh Việt Nam theo đuổi mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển kinh tế tuần hoàn, quản lý chất thải y tế cũng đang từng bước chuyển từ tư duy “xử lý để loại bỏ” sang tư duy “quản lý vòng đời chất thải”. Trong đó ưu tiên giảm phát sinh, phân loại chính xác, lựa chọn công nghệ phù hợp và tận dụng tối đa các nguồn tài nguyên có thể thu hồi sau xử lý.

Mở đầu cho một hành trình thay đổi

Quản lý chất thải y tế chưa bao giờ là công việc của riêng bệnh viện hay ngành môi trường. Đó là một chuỗi liên kết giữa cơ sở y tế, doanh nghiệp thu gom – vận chuyển, đơn vị xử lý, cơ quan quản lý nhà nước và cả cộng đồng. Phía sau mỗi túi chất thải y tế là một quy trình quản trị đòi hỏi sự chính xác, tính chuyên nghiệp và trách nhiệm ở từng khâu. Chỉ khi toàn bộ quy trình này vận hành đồng bộ, mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng và môi trường mới có thể được bảo đảm.

Nhìn lại toàn diện bức tranh cho thấy, chất thải y tế không còn là “điểm cuối” của hoạt động khám chữa bệnh, mà đang trở thành một chỉ dấu quan trọng phản ánh năng lực quản trị môi trường và sự phát triển bền vững của hệ thống y tế Việt Nam. Trong đó từng mắt xích của hệ thống từ thực trạng, quy trình kỹ thuật, công nghệ xử lý, những khoảng trống trong quản lý, đều cần đổi mới theo hướng kinh tế tuần hoàn và chuyển đổi số.