Vừa qua, ngày 22/9, ông Nguyễn Thiên Văn, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk ký ban hành Quyết định số 104/2026/QĐ-UBND quy định quản lý chất thải rắn sinh hoạt, chất thải rắn công nghiệp thông thường, chất thải rắn xây dựng và bùn thải trên địa bàn tỉnh.

Điểm đáng chú ý trong quy định này là công tác quản lý chất thải được đặt trong một chuỗi thống nhất, bắt đầu từ nơi phát sinh, phân loại, lưu giữ, thu gom, vận chuyển cho đến tái sử dụng, tái chế và xử lý cuối cùng. Trong đó, phân loại chất thải tại nguồn được xác định là trách nhiệm của chủ nguồn thải, thay vì chỉ dừng ở việc tuyên truyền, vận động.

Phân loại ngay từ nơi phát sinh

Theo quy định mới, chất thải rắn sinh hoạt phải được phân loại tại nguồn thành các nhóm phù hợp với mục đích quản lý và xử lý, trong đó có chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm và các loại chất thải sinh hoạt khác.

Đối với chất thải nguy hại phát sinh từ hộ gia đình như pin, ắc quy, bóng đèn, hóa chất, bao bì chứa thuốc bảo vệ thực vật…, việc nhận diện và phân loại phải được thực hiện theo quy định. Đây là nhóm chất thải nếu bị trộn lẫn với rác sinh hoạt thông thường có thể gây khó khăn cho quá trình xử lý, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ tác động đến môi trường.

Chất thải cồng kềnh như bàn, ghế, sofa, giường, nệm, tủ, cành cây, gốc cây cũng được yêu cầu quản lý riêng, không tùy tiện tập kết trên vỉa hè, lòng đường hoặc các khu vực công cộng.

Sau khi phân loại, chất thải phải được lưu giữ trong bao bì, thiết bị phù hợp và chuyển giao cho đơn vị thu gom. Cùng với đó, quy định của tỉnh ưu tiên các giải pháp giảm thiểu phát sinh chất thải, tái sử dụng, tái chế, đồng xử lý và thu hồi năng lượng, qua đó hạn chế tối đa việc chôn lấp trực tiếp.

Đây là cách tiếp cận phù hợp với yêu cầu nâng cao hiệu quả quản lý chất thải trong quá trình phát triển đô thị và công nghiệp. Thay vì coi rác thải đơn thuần là thứ cần thu gom và đưa đi xử lý, những vật liệu còn khả năng sử dụng được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên cần được phân loại và thu hồi giá trị.

Thực tế, nếu chất thải được phân loại ngay tại nơi phát sinh, các công đoạn phía sau sẽ thuận lợi hơn trong việc tái sử dụng, tái chế hoặc lựa chọn phương án xử lý phù hợp. Ngược lại, khi các loại chất thải bị trộn lẫn ngay từ đầu, việc thu hồi vật liệu có giá trị sẽ khó khăn hơn, đồng thời làm tăng áp lực cho hệ thống thu gom và cơ sở xử lý.

Vì vậy, phân loại tại nguồn không chỉ là một bước kỹ thuật mà còn là điểm khởi đầu của toàn bộ chuỗi quản lý chất thải.

Điểm đổ chất thải vỏ sầu riêng băm nhỏ không đúng nơi qui định

Quy định mới cũng phân định trách nhiệm giữa chủ nguồn thải, chính quyền cơ sở và đơn vị thu gom.

Chính quyền cấp xã được giao quản lý hoạt động thu gom, kiểm tra việc phân loại, lưu giữ, chuyển giao chất thải và xử lý các trường hợp vi phạm theo quy định. Trong khi đó, đơn vị thu gom phải bảo đảm yêu cầu về kỹ thuật, thực hiện đúng hợp đồng dịch vụ và không để các nhóm chất thải đã được phân loại bị trộn lẫn trở lại trong quá trình thu gom, vận chuyển.

Như vậy, “đường đi” của chất thải được xác định rõ hơn từ thời điểm phát sinh. Một túi rác không còn đơn thuần kết thúc ở khâu thu gom mà phải được đặt trong một chuỗi gồm phân loại, lưu giữ, chuyển giao, vận chuyển và xử lý.

Cách quản lý này cũng đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng dịch vụ môi trường đô thị, bởi hiệu quả phân loại tại nguồn sẽ phụ thuộc đáng kể vào khả năng tổ chức thu gom riêng, vận chuyển phù hợp và tiếp nhận đúng nhóm chất thải tại các cơ sở xử lý.

Một nội dung đáng chú ý khác tại Quyết định số 104/2026/QĐ-UBND là chi phí dịch vụ thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt được tính theo khối lượng chất thải phát sinh.

Lượng chất thải có thể được xác định thông qua việc bán bao bì đựng chất thải theo quy định, xác định theo thể tích thiết bị chứa, cân khối lượng hoặc phương thức hợp pháp khác. Đối với các đối tượng phát sinh lượng chất thải lớn, giá dịch vụ được thực hiện theo nguyên tắc tính đúng, tính đủ chi phí.

Cách tính này tạo mối liên hệ trực tiếp giữa lượng chất thải phát sinh và chi phí dành cho hoạt động thu gom, vận chuyển, xử lý. Qua đó, trách nhiệm của chủ nguồn thải được thể hiện rõ hơn trong toàn bộ quá trình quản lý chất thải.

Về lâu dài, cơ chế này cũng có thể tạo động lực để các tổ chức, hộ gia đình và cá nhân quan tâm hơn đến việc giảm lượng chất thải phát sinh, tăng tái sử dụng và phân loại những thành phần có khả năng tái chế.

Nguyên tắc này cũng cụ thể hóa yêu cầu “người gây ô nhiễm phải trả tiền” được đặt ra trong phần nguyên tắc chung của quy định. Chi phí quản lý chất thải được gắn với lượng chất thải phát sinh thay vì chỉ được nhìn nhận như một khoản chi phí chung không phụ thuộc vào khối lượng rác.

Mở rộng quản lý sang chất thải công nghiệp, xây dựng và bùn thải

Không chỉ tập trung vào rác sinh hoạt, Quyết định số 104/2026/QĐ-UBND còn đặt chất thải rắn công nghiệp thông thường, chất thải rắn xây dựng và bùn thải trong cùng một khuôn khổ quản lý.

Đối với chất thải công nghiệp thông thường, chủ nguồn thải phải phân loại theo khả năng tái sử dụng, tái chế, sử dụng làm vật liệu xây dựng, san lấp hoặc thuộc nhóm phải xử lý. Việc chuyển giao chất thải phải được thực hiện cho các đơn vị đáp ứng điều kiện theo quy định.

Đây là nội dung có ý nghĩa đối với quá trình phát triển công nghiệp theo hướng tiết kiệm tài nguyên. Nhiều dòng chất thải công nghiệp nếu được phân loại đúng có thể trở thành nguyên liệu thứ cấp, vật liệu phục vụ sản xuất hoặc xây dựng, thay vì phải đưa đi xử lý hoặc chôn lấp.

Đối với chất thải xây dựng, đất, bùn từ hoạt động đào đất, nạo vét có thể được sử dụng cho những mục đích phù hợp. Đất đá, gạch, ngói, bê tông và các vật liệu có khả năng tái chế được định hướng tái sử dụng, tái chế hoặc làm vật liệu san lấp.

Hộ gia đình tại đô thị khi cải tạo, phá dỡ công trình cũng phải tách chất thải xây dựng khỏi rác sinh hoạt. Việc tách riêng ngay từ đầu sẽ giúp hạn chế tình trạng chất thải xây dựng cồng kềnh đi chung với rác sinh hoạt, đồng thời tạo điều kiện thu hồi các vật liệu còn giá trị sử dụng.

Với bùn thải, yêu cầu quản lý được đặt từ khâu phân loại theo nguồn gốc, mức độ ô nhiễm và tính chất nguy hại. Bùn chưa xử lý không được xả trực tiếp ra môi trường.

Đáng chú ý, bùn từ bể tự hoại phải được định kỳ hút, vận chuyển bằng phương tiện chuyên dụng, không được xả trực tiếp vào hệ thống thoát nước hoặc nguồn nước. Quy định này góp phần kiểm soát một dòng chất thải thường phát sinh trong khu dân cư nhưng nếu quản lý không đúng cách có thể gây tác động đến môi trường nước và cảnh quan đô thị.

Hướng tới chuỗi quản lý chất thải bền vững

Với Quyết định số 104/2026/QĐ-UBND, Đắk Lắk đang chuyển mạnh từ tư duy xử lý chất thải sau khi phát sinh sang quản lý toàn bộ vòng đời của chất thải.

Từ việc phân loại tại nguồn, lưu giữ, thu gom, vận chuyển đến tái sử dụng, tái chế và xử lý cuối cùng, mỗi khâu đều được đặt trong mối liên hệ với trách nhiệm của chủ nguồn thải và các đơn vị tham gia dịch vụ môi trường.

Đặc biệt, việc xác định chi phí dịch vụ theo lượng chất thải phát sinh tạo ra mối liên hệ rõ hơn giữa hành vi phát sinh rác và chi phí xã hội dành cho việc quản lý lượng rác đó.

Trong bối cảnh Đắk Lắk tiếp tục phát triển đô thị, công nghiệp, xây dựng và các hoạt động sản xuất, lượng chất thải phát sinh có xu hướng trở thành một vấn đề cần được quản lý ngay từ đầu. Phân loại đúng, thu gom đúng, xử lý đúng và tăng tỷ lệ tái sử dụng, tái chế sẽ góp phần giảm áp lực lên hệ thống xử lý, tiết kiệm tài nguyên và hướng tới mô hình kinh tế tuần hoàn.

Quản lý chất thải vì thế không chỉ là câu chuyện vệ sinh môi trường. Khi chất thải được phân loại và kiểm soát theo từng dòng, những thành phần còn giá trị có thể được đưa trở lại sản xuất; phần không thể tái sử dụng được xử lý phù hợp, qua đó giảm chôn lấp và hạn chế nguy cơ tác động đến môi trường.

Từ “túi rác” của mỗi hộ gia đình đến dòng chất thải trong hoạt động công nghiệp, xây dựng và dịch vụ, quy định mới của Đắk Lắk đang đặt ra yêu cầu quản lý xuyên suốt: chất thải phát sinh ở đâu phải được kiểm soát từ đó, được chuyển giao đúng nơi và xử lý theo đúng tính chất. Đây cũng là nền tảng để nâng cao hiệu quả quản lý chất thải và từng bước hình thành hệ thống dịch vụ môi trường minh bạch, trách nhiệm và phù hợp với định hướng phát triển bền vững.