Đón Tết truyền thống của đồng bào dân tộc H’Mông

Với 54 dân tộc anh em cùng sinh sống trên dải đất hình chữ S, mỗi dân tộc lại mang trong mình những bản sắc văn hóa, phong tục tập quán riêng biệt, tạo nên một bức tranh đa sắc màu cho nền văn hóa Việt Nam. Trong đó, đồng bào dân tộc H’Mông chủ yếu sinh sống ở các tỉnh miền núi phía Bắc như: Tuyên Quang, Lào Cai, Cao Bằng, Lai Châu, Sơn La, Điện Biên… có phong tục đón Tết vô cùng độc đáo và ý nghĩa, khác biệt với Tết Nguyên Đán truyền thống của dân tộc Kinh và nhiều đồng bào dân tộc khác. Tết của người H’Mông thường diễn ra sớm hơn, bắt đầu từ mùng 1/12 âm lịch và kéo dài đến hết tháng, mang đậm hơi thở của núi rừng và những giá trị văn hóa cổ xưa.

Người H’Mông chuẩn bị Tết từ ngày 30, dọn dẹp nhà cửa, phơi phóng quần áo và cất gọn gàng những vật dụng cá nhân. Món bánh trưng không quan trọng lắm trong ngày Tết, với người H’Mông ba món không thể thiếu là thịt, rượu ngô và bánh dày. Trong ngày Tết, nhất thiết mỗi nhà phải có một mâm bánh dày được làm từ những hạt gạo nếp nương do chính tay người Mông vun trồng. Những ngày Tết, tùy thuộc vào mỗi xóm, bản, người H’Mông lại tổ chức thi giã bánh dày, nhà nào làm được bánh dày vừa dẻo, vừa thơm, lại tròn đẹp thì sẽ được thưởng. Phần thưởng chính là mâm bánh dày đó. Theo quan niệm của người H’Mông, bánh dày tròn tượng trưng cho Mặt Trăng, Mặt Trời, đây cũng là món ăn chính trong suốt tháng Tết của người H’Mông.

Thi giã bánh dày trong lễ hội xuân của người H’Mông.

Ba ngày Tết chính là mùng 1, mùng 2, mùng 3, người H’Mông chỉ ăn các món bánh và thịt, tuyệt đối không ăn rau. Vì theo quan niệm của người H’Mông, không ăn rau để tránh trong năm mới đi làm nương, làm rẫy cỏ mọc nhiều, mùa màng thất thu, chăn nuôi trâu bò không được thuận. Người H’Mông không đón giao Thừa, đối với họ, tiếng gà trống gáy đầu tiên của sáng sớm mùng Một mới là cái mốc đánh dấu một năm mới bắt đầu. Từ nửa đêm 30, người H’Mông cúng Tổ tiên bằng một con lợn sống, một con gà trống còn sống rồi sau đó mới mang lợn và gà đi giết thịt. Họ nấu một mâm cỗ rồi ăn cơm, uống rượu cho đến khi nghe thấy tiếng gà gáy đầu tiên.

Công cụ lao động được “mặc áo mới” để đón Tết.

Trong ba ngày Tết chính, gia đình nào cũng đốt củi, giữ bếp đỏ lửa liên tục, vừa giữ ấm, vừa xua đuổi tà ma và cầu mong bình an, may mắn. Các đồ vật trong nhà cũng được “mặc áo mới” để đón Tết. “Áo mới” của các đồ vật là giấy bạc của người H’Mông được làm từ cây Giang. Bình thường, cây Giang được sử dụng trong đám cúng, đám ma hoặc sinh hoạt hàng ngày. Tuy nhiên vào năm mới, giấy được cắt hình con chim, con phượng dán lên các đồ vật và các vị trí trong nhà để xua đuổi tà ma và cầu mong sự may mắn, tốt lành.

Cũng như người Kinh, người H’Mông rất coi trọng việc thờ cúng tổ tiên. Ban thờ chính của người H’Mông được đặt ở gian chính giữa của nhà, ngoài ra còn hai bàn thờ phụ đặt ở hai bên cửa chính. Bên cạnh bàn thờ chính được bày biện các công cụ lao động như Cuốc, Thuống, Dao, Rựa… đã được mặc áo mới. Khi có tiếng gà gáy đầu tiên sáng sớm mùng Một, gia đình nào cũng dậy sớm để đi gánh nước mới về nấu ăn. Nhà nào gánh được nước sông suối về đầu tiên thì năm đó gia đình ấy sẽ làm ăn phát đạt, an khang thịnh vượng và thành công hơn những gia đình khác.

Tiếng khèn Mông thay lời tỏ tình.

Từ chiều mùng Một, mùng Hai người Mông sẽ đi thăm họ hàng, thầy cô. Sau khi làm lễ tiễn tổ tiên vào mùng Ba, người lớn và trẻ nhỏ nô nức đi trẩy hội, du Xuân. Những ngày này mọi người thường tập trung chơi những trò chơi dân gian như đánh tu lu, ném pao. Các chàng trai, cô gái thi múa hát, nhảy khèn, thổi sáo… các chàng trai, cô gái Mông mặc những bộ quần áo mới đầy màu sắc, đi chơi, giao lưu, trai gái được tự do tìm hiểu nhau, tạo sự gắn kết và thống nhất trong cộng đồng. Tết của đồng bào dân tộc H’mông là tổng hòa những nét đẹp văn hóa độc đáo nhất, người H’mông bao thế hệ vẫn gìn giữ bản sắc của dân tộc mình qua những ngày Tết truyền thống.