Giá dịch vụ thu gom, vận chuyển, tái chế và xử lý CTRSH được xem là một công cụ kinh tế nhằm điều tiết hành vi phát sinh và thải bỏ chất thải của các chủ nguồn thải. Thông qua việc xác lập mức giá phù hợp, Nhà nước có thể tác động gián tiếp đến quyết định tiêu dùng, mức độ phát sinh chất thải cũng như lựa chọn phương thức xử lý của người dân và các tổ chức.

Việc áp dụng cơ chế giá thay cho các biện pháp hành chính thuần túy góp phần nâng cao hiệu quả quản lý môi trường, đảm bảo tính linh hoạt, đồng thời phù hợp với xu hướng quản lý hiện đại dựa trên cơ chế thị trường.

1. Vai trò Giá dịch vụ thu gom, vận chuyển, tái chế và xử lý chất thải rắn sinh hoạt

* Vai trò của giá dịch vụ trong thúc đẩy giảm thiểu, phân loại và tái chế chất thải

Giá dịch vụ không chỉ mang tính chất thu phí mà còn có tác dụng định hướng hành vi của cộng đồng. Khi chi phí xử lý chất thải gắn liền với lượng rác phát sinh, người dân và các tổ chức có xu hướng giảm tiêu dùng không cần thiết, tăng cường tái sử dụng và thực hiện phân loại chất thải tại nguồn.

Đối với hoạt động tái chế, cơ chế giá dịch vụ tạo điều kiện hình thành và phát triển thị trường tái chế CTRSH, góp phần giảm lượng chất thải phải xử lý cuối cùng, tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên và hướng tới mô hình kinh tế tuần hoàn.

* Bảo đảm nguồn tài chính bền vững cho hoạt động dịch vụ công ích

Hoạt động thu gom, vận chuyển, tái chế và xử lý CTRSH đòi hỏi nguồn kinh phí lớn để chi trả cho nhân công, phương tiện, công nghệ xử lý và công tác quản lý. Giá dịch vụ hợp lý là cơ sở để bù đắp đầy đủ các chi phí này, qua đó bảo đảm tính bền vững về tài chính cho hệ thống dịch vụ công ích.

Việc từng bước chuyển từ cơ chế bao cấp sang cơ chế tính đúng, tính đủ chi phí thông qua giá dịch vụ giúp giảm áp lực cho ngân sách nhà nước, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực xã hội.

* Thu hút đầu tư và nâng cao hiệu quả hoạt động trong lĩnh vực môi trường

Cơ chế giá dịch vụ rõ ràng, minh bạch tạo điều kiện thuận lợi cho việc thu hút các thành phần kinh tế tham gia đầu tư vào lĩnh vực quản lý CTRSH. Khi giá dịch vụ phản ánh đúng chi phí và giá trị của hoạt động xử lý chất thải, các doanh nghiệp có động lực đầu tư đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng dịch vụ và tăng cường hiệu quả hoạt động.

Điều này góp phần thúc đẩy xã hội hóa công tác quản lý CTRSH, giảm gánh nặng cho khu vực công và nâng cao năng lực xử lý chất thải của toàn xã hội.

* Vai trò của giá dịch vụ trong bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng

Giá dịch vụ bảo đảm nguồn lực cần thiết để các hoạt động thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải được thực hiện đúng quy trình, đúng tần suất và đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường. Nhờ đó, nguy cơ ô nhiễm môi trường do rác thải sinh hoạt gây ra được hạn chế, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng và cải thiện chất lượng môi trường sống.

Bên cạnh đó, việc nâng cao nhận thức của người dân thông qua cơ chế giá còn góp phần hình thành lối sống thân thiện với môi trường.

* Góp phần đảm bảo công bằng xã hội và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước

Giá dịch vụ thu gom, vận chuyển, tái chế và xử lý CTRSH có thể được thiết kế phù hợp với đặc điểm từng khu vực, từng nhóm đối tượng sử dụng, qua đó bảo đảm tính công bằng xã hội. Đồng thời, thông qua công tác xây dựng và điều chỉnh giá dịch vụ, cơ quan quản lý nhà nước có thêm cơ sở dữ liệu phục vụ cho công tác dự báo, quy hoạch và hoạch định chính sách quản lý chất thải trong dài hạn.

2. Đặc điểm về Giá dịch vụ thu gom, vận chuyển, tái chế, xử lý Chất thải rắn sinh hoạt

Nhà nước quyết định giá dịch vụ CTRSH, giá dịch vụ CTRSH bao gồm: 1) Phí vệ sinh; 2) Đơn giá thu gom, vận chuyển CTRSH; và 3) Đơn giá tái chế, xử lý CTRSH:

1) “Phí vệ sinh” là khoản phí bắt buộc theo quy định phải nộp hàng tháng của các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân được cung cấp dịch vụ vệ sinh để thu gom, vận chuyển CTRSH đến địa điểm xử lý. Mức thu phí có thể được phân biệt theo các loại đối tượng là cá nhân cư trú, hộ gia đình, đơn vị hành chính, sự nghiệp, cơ sở sản xuất, kinh doanh trên địa bàn nơi có tổ chức hoạt động thu gom và vận chuyển rác thải để quy định cho phù hợp [Mục a4, Khoản 2, Điều 3, 7]. Phí vệ sinh do UBND cấp tỉnh trình HĐND cấp tỉnh quyết định mức thu hoặc mức thu tối đa về từng khoản phí. Căn cứ vào mức thu tối đa đã được HĐND cấp tỉnh quyết định, UBND tỉnh sẽ quy định mức thu cụ thể cho phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh của từng địa bàn có phát sinh hoặc cần thiết phải thu phí [Mục a, Khoản 1, Điều 3, 1];

2) và 3) Đơn giá thu gom, vận chuyển, tái chế, xử lý CTRSH phải gắn với chất lượng dịch vụ, công nghệ xử lý. Việc xác định đơn giá dịch vụ xử lý CTRSH phải căn cứ theo điều kiện hạ tầng, điều kiện kinh tế - xã hội và khả năng chi trả của ngân sách địa phương [Mục 1, Điều 26, 2].

Nhà nước bù giá dịch vụ CTRSH, theo đó: 1) Toàn bộ chi phí thu gom, vận chuyển CTRSH được nhà nước bù giá cho doanh nghiệp cung ứng dịch vụ sau khi trừ đi nguồn thu từ Phí vệ sinh; và 2) Toàn bộ chi phí tái chế, xử lý CTRSH được Nhà nước tri trả 100% cho các đơn vị cung ứng dịch vụ. Việc này khẳng định vai trò của Nhà nước trong việc đảm bảo mọi đối tượng phát sinh CTRSH trong xã hội đều được tiếp cận bình đẳng tới dịch vụ này.

Giá dịch vụ CTRSH được điều chỉnh trong những trường hợp sau đây: 1) Nhà nước điều chỉnh định mức kinh tế kỹ thuật; giá, đơn giá hoặc mức trợ giá sản phẩm, dịch vụ công ích; 2) Nhà nước thay đổi về cơ chế, chính sách tiền lương, giá nguyên nhiên vật liệu; và 3) Nguyên nhân bất khả kháng theo quy định của pháp luật ảnh hưởng đến sản xuất và cung ứng sản phẩm, dịch vụ công ích.

3. Hoàn thiện giá dịch vụ thu gom, vận chuyển, tái chế, xử lý Chất thải rắn sinh hoạt

Từ đặc điểm về giá trong thị trường dịch vụ CTRSH sẽ hạn chế thu hút đầu tư từ xã hội để phát triển CSHT cung ứng dịch vụ CTRSH, nhất là các khu xử lý CTRSH có quy mô lớn; hạn chế doanh nghiệp cung ứng dịch vụ CTRSH đổi mới công nghệ, thiết bị và mở rộng quy mô hoạt động; và có sự chênh lệch về đơn giá dịch vụ CTRSH giữa các địa phương, ngay cả khi CTRSH được thu gom, vận chuyển, tái chế, xử lý cùng một loại công nghệ, thiết bị. Những hạn chế này sẽ tác động trực tiếp đến năng lực nguồn cung trong thị trường dịch vụ CTRSH; tạo ra những khó khăn, bất lợi trong hoạt động đàm phán ký kết hợp đồng đối với doanh nghiệp cung ứng dịch vụ CTRSH tại những địa bàn có điều kiện KTXH kém phát triển; mặt khác sẽ thu hút nhiều doanh nghiệp cung ứng dịch vụ CTRSH hoạt động tại các địa phương có điều kiện phát triển KTXH tạo ra sự chênh lệch nguồn cung dịch vụ CTRSH giữa các địa phương.

Giá dịch vụ thu gom, vận chuyển CTRSH là một trong những yếu tố chính khiến cho lượng cung và lượng cầu không tuân theo quy luật cung - cầu về hàng hoá; vì vậy, để quy luật cung - cầu định hướng quan hệ giữa các chủ thể trong thị trường dịch vụ CTRSH là điều cần thiết, cần phát triển một số nội dung như sau:

1) Đơn giá dịch vụ CTRSH cần được xây dựng theo công nghệ, thiết bị phục vụ thu gom, vận chuyển, tái chế, xử lý CTRSH;

2) Thu phí vệ sinh cần hướng theo nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền, chủ nguồn thải phát sinh CTRSH nhiều phải trả nhiều và ngược lại;

3) Nhà nước có lộ trình cụ thể về việc giảm, tiến tới thôi không bù giá dịch vụ thu gom, vận chuyển CTRSH.

Từ các phân tích trên có thể khẳng định rằng, giá dịch vụ thu gom, vận chuyển, tái chế và xử lý CTRSH giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong hệ thống quản lý CTRSH. Giá dịch vụ không chỉ là công cụ tài chính mà còn là công cụ quản lý kinh tế - môi trường hiệu quả, góp phần thúc đẩy giảm thiểu, tái chế chất thải, bảo đảm nguồn lực cho hoạt động dịch vụ công ích, bảo vệ môi trường và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.

Tài liệu tham khảo:

1. Bộ Tài Chính (2014), Thông tư số 02/2014/TT-BTC hướng dẫn phí và lệ phí thuộc thẩm quyền của HĐND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, ban hành ngày 02 tháng 01 năm 2014.

2. Chính phủ (2015), Nghị định số 38/2015/NĐ-CP về quản lý chất thải và phế liệu, ban hành ngày 24 tháng 4 năm 2015.