Trong công tác quản lý CTRSH, việc tinh gọn bộ máy hành chính đặt ra thách thức về tổ chức, phân công trách nhiệm, nhưng cũng mở ra cơ hội xây dựng hệ thống quản lý hiện đại, hiệu quả và bền vững hơn, gắn với sự phát triển của lĩnh vực môi trường đô thị.

Thực trạng quản lý CTRSH trước khi chuyển đổi mô hình

Áp lực từ gia tăng CTRSH

Chất thải rắn sinh hoạt đang là một trong những thách thức lớn đối với công tác quản lý đô thị của Hà Nội. Là đô thị đặc biệt với quy mô dân số khoảng 8,4 triệu người, mỗi ngày Hà Nội phát sinh khoảng hơn 7.600 tấn chất thải rắn sinh hoạt.

Trong nhiều năm qua, công tác quản lý CTRSH được tổ chức theo mô hình chính quyền ba cấp: Thành phố – quận/huyện – xã/phường, với 30 quận/ huyện/ thị xã và 526 xã/ phường. Mô hình này giúp phân tán khối lượng công việc, song cũng bộc lộ những hạn chế nhất định về chồng chéo nhiệm vụ, thiếu thống nhất trong tổ chức thực hiện, đặc biệt tại các khu vực đô thị lõi.

Từ ngày 1/7/2025, Hà Nội chính thức vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, gồm cấp Thành phố và cấp xã/phường. Theo đó, số đơn vị hành chính cấp xã, phường được sắp xếp còn 126 đơn vị, giảm hơn 76% so với trước. Sự thay đổi về tổ chức bộ máy chính quyền đặt ra yêu cầu cấp thiết phải điều chỉnh lại cơ chế quản lý CTRSH nhằm bảo đảm hoạt động vệ sinh môi trường không bị gián đoạn, và nhanh chóng thích ứng với mô hình quản lý mới.

Công nhân môi trường làm nhiệm vụ trong dịp Lễ diễu binh, diễu hành Kỷ niệm 80 năm Quốc khánh 2/9

Nhiều giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý CTRSH

Trước khi sắp xếp, công tác quản lý CTRSH được thực hiện theo Nghị quyết số 21/2022/NQ-HĐND ngày 12/9/2022 của HĐND Thành phố về phân cấp quản lý nhà nước một số lĩnh vực kinh tế - xã hội trên địa bàn thành phố Hà Nội. Theo đó, lĩnh vực vệ sinh môi trường được phân cấp giữa Thành phố và cấp quận/huyện, căn cứ theo tính chất và quy mô địa bàn.

Trong giai đoạn này, Thành phố đã triển khai nhiều giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý CTRSH. Đáng chú ý là việc thí điểm phân loại, thu gom, vận chuyển và xử lý CTRSH tại nguồn tại 5 quận nội đô (Hoàn Kiếm, Ba Đình, Đống Đa, Hai Bà Trưng, Nam Từ Liêm) từ tháng 7 đến tháng 12/2024. Kết quả bước đầu cho thấy sự chuyển biến tích cực trong nhận thức và hành vi của người dân, cũng như hiệu quả trong tổ chức thực hiện.

Bên cạnh đó, UBND Thành phố đã ban hành Kế hoạch số 366/KH-UBND ngày 13/12/2024 thí điểm phương án nâng cao chất lượng vệ sinh môi trường, thu gom, vận chuyển chất thải rắn sinh hoạt trên địa bàn 04 quận nội đô lịch sử thành phố Hà Nội. Đến nay, việc triển khai phương án đã đạt được nhiều chuyển biến tích cực. Việc thay đổi phương án thu gom bằng các xe gom hở sang phương án thu trực tiếp bằng cơ giới góp phần giảm các điểm cẩu rác, khắc phục tình trạng ách tắc giao thông, gây mất mỹ quan đô thị.

Đối với công tác đầu tư hạ tầng xử lý, Thành phố tích cực huy động các nguồn lực xã hội hoá để đầu tư xây dựng hạ tầng thu gom, lưu giữ, trung chuyển, vận chuyển và xử lý CTRSH theo quy hoạch, với mục tiêu giảm dần tỷ lệ chôn lấp trực tiếp CTRSH dưới 20% vào năm 2025, khi các nhà máy xử lý rác thải đi vào hoạt động.

Hiện tại, Hà Nội đang “gửi gắm” hy vọng nâng cao năng lực xử lý CTRSH vào 2 nhà máy điện rác: Thứ nhất là Nhà máy điện rác Sóc Sơn, đã hoạt động chính thức từ tháng 5/2024 với công suất xử lý trung bình 4.000 tấn/ngày, công suất phát điện 75MW. Thứ hai là Nhà máy điện rác Seraphin, công suất xử lý 2.250 tấn/ngày, công suất phát điện 37MW chính thức vận hành vào cuối năm 2025. Hai cơ sở này sẽ góp phần nâng tỷ lệ rác thải được xử lý bằng công nghệ đốt phát điện của Thành phố lên gần 90%.

Toàn cảnh Nhà máy điện rác Sóc Sơn

Các giải pháp quản lý CTRSH theo mô hình chính quyền hai cấp

Để đảm bảo quản lý CTRSH hiệu quả sau khi chuyển đổi mô hình chính quyền địa phương 02 cấp, Sở Nông nghiệp và Môi trường Thành phố Hà Nội đã chủ động, phối hợp với các đơn vị liên quan triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp trọng tâm.

Không để gián đoạn trong cung ứng dịch vụ

Tham luận tại Hội thảo “Cơ chế chính sách nâng cao hiệu quả quản lý CTRSH trong giai đoạn thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp” hồi tháng 8/2025, ông Đặng Thành Vinh - Phó phòng Quản lý CTR, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội cho biết: Để không gián đoạn trong cung ứng dịch vụ vệ sinh môi trường, khi chuyển đổi mô hình quản lý, trên cơ sở chỉ đạo của UBND Thành phố, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã phối hợp với các quận, huyện (cũ) hoàn tất việc bàn giao, tiếp nhận và tiếp tục tổ chức thực hiện 30 gói thầu duy trì vệ sinh môi trường đến hết năm 2025. Từ đó giúp duy trì tính liên tục của hoạt động thu gom, vận chuyển CTRSH trong giai đoạn sắp xếp tổ chức bộ máy.

Xác lập rõ vai trò quản lý và phối hợp thực hiện

Thành phố đã xác lập rõ vai trò quản lý và phối hợp thực hiện công tác vệ sinh môi trường. Ngay từ ngày 1/7/2025, UBND Thành phố đã ban hành Quyết định số 3619/QĐ-UBND về việc giao nhiệm vụ quản lý, duy trì vệ sinh môi trường. Theo đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường giữ vai trò chủ trì quản lý, duy trì vệ sinh môi trường trên địa bàn, đồng thời phối hợp chặt chẽ với chính quyền xã, phường trong tổ chức thực hiện tại cơ sở. Việc kiểm tra, giám sát, xử phạt vi phạm hành chính về vệ sinh môi trường được tăng cường nhằm bảo đảm kỷ cương trong quản lý CTRSH. Song song với đó, công tác phối hợp liên ngành cũng được chú trọng, đặc biệt là giữa lĩnh vực vệ sinh môi trường với quản lý hạ tầng đô thị, cây xanh, vườn hoa, tránh chồng chéo nhiệm vụ, trùng lặp khối lượng và nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách.

Hoàn thiện khung pháp lý cho quản lý CTRSH

Để đáp ứng yêu cầu trong giai đoạn chuyển đổi, Hà Nội đã tiến hành rà soát, xây dựng và hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về quản lý CTRSH. Theo ông Đặng Thành Vinh, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng, trình UBND Thành phố ban hành 04 nhóm văn bản quan trọng:

(1) Quy định quản lý chất thải rắn sinh hoạt đối với hộ gia đình, cá nhân trên địa bàn thành phố Hà Nội;

(2) Quy trình kỹ thuật và Định mức kinh tế - kỹ thuật thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt, vệ sinh công cộng trên địa bàn thành phố Hà Nội;

(3) Giá cụ thể dịch vụ thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt đối với cơ quan, tổ chức, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, khu sản xuất, kinh doanh, dịch vụ tập trung, cụm công nghiệp, hộ gia đình, cá nhân;

(4) Giá tối đa dịch vụ thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt áp dụng đối với chủ đầu tư, cơ sở thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt.

Việc hoàn thiện khung pháp lý trên là cơ sở cho quản lý nhà nước, đồng thời mở đường cho sự tham gia mạnh mẽ hơn của doanh nghiệp trong lĩnh vực dịch vụ môi trường.

Tăng cường đầu tư hạ tầng xử lý chất thải

Việc tăng cường đầu tư hạ tầng xử lý chất thải là một trong những giải pháp quan trọng trong công tác quản lý CTRSH. Hà Nội đang đẩy mạnh đầu tư hạ tầng xử lý CTRSH theo quy hoạch đã được phê duyệt.

Bên cạnh hai nhà máy đối rác phát điện đang vận hành, Thành phố sẽ tiếp tục tổ chức lập hồ sơ đề xuất chủ trương đầu tư Nhà máy xử lý rác thải sinh hoạt tại thôn Lễ Thượng, xã Chuyên Mỹ, công suất khoảng 1.000 tấn/ngày tính đến năm 2050. Khi các dự án xử lý rác thải bằng công nghệ đốt thu hồi năng lượng hoạt động sẽ xử lý được hoàn toàn khối lượng rác thải phát sinh trong ngày trên địa bàn Thành phố, tiến tới thực hiện chôn lấp đối với tro bay sau hóa rắn từ các cơ sở này.

Công nhân môi trường Hà Nội làm nhiệm vụ

Những thách thức đặt ra trong giai đoạn chuyển đổi

Mặc đã triển khai nhiều giải pháp thiết thực trong giai đoạn đầu chuyển đổi, công tác quản lý CTRSH theo mô hình chính quyền hai cấp vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Tại hội thảo nêu trên, đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đã đưa ra 4 nhóm thách thức cơ bản:

Một là: Chưa cập nhật được đầy đủ đầu mối phối hợp trong công tác quản lý chất thải rắn của 126 xã phường do số lượng các địa phương lớn, đồng thời hiện đang trong quá trình sắp xếp, tổ chức bộ máy, ổn định nhân sự. Đồng thời, việc phân cấp trong công tác vệ sinh môi trường trên địa bàn Thành phố chưa được quy định rõ ràng, hiện tại đang được xem xét, đánh giá để phân cấp cụ thể trong thời gian tới.

Hai là: Việc thu giá dịch vụ thu gom, vận chuyển, xử lý CTRSH còn gặp lúng túng. Thông tư 02/2022/TT-BTNMT ngày 10/01/2022 của Bộ Tài nguyên và Môi trường quy định 03 hình thức thu giá (cân xác định khối lượng, thể tích thiết bị chứa đựng chất thải và giá bán bao bì đựng CTRSH). Tuy nhiên, việc áp dụng từng hình thức đều gặp khó khăn, vướng mắc nhất định. Lý do được đề cập là thiếu các quy định, hướng dẫn cụ thể như: quy định mẫu, quy cách bao bì; lựa chọn cơ sở sản xuất bao bì; cơ sở phân phối bao bì; cơ chế giám sát, quản lý việc sản xuất, sử dụng bao bì... để tránh hàng giả, gây thất thoát ngân sách, cũng như việc người dân không sử dụng bao bì theo quy định mà đổ/vứt rác bừa bãi.

Ba là: Hạ tầng xử lý khi triển khai phân loại CTRSH còn thiếu. Theo hướng dẫn của Bộ Tài nguyên và Môi trường trước đây, CTRSH được phân thành ba loại: chất thải thực phẩm, chất thải tái chế, chất thải còn lại (chất thải nguy hại, chất thải cồng kềnh, chất thải còn lại khác). Như vậy hiện tại Hà Nội gặp khó khăn khi cơ sở hạ tầng xử lý chất thải thực phẩm và điểm xử lý chất thải cồng kềnh chưa đáp ứng yêu cầu phân loại nêu trên. Mặt khác, việc xây dựng một nhà máy xử lý phải đảm bảo tuân thủ các quy định về quy hoạch, đầu tư, xây dựng, môi trường và các quy định khác liên quan, đỏi hỏi mất nhiều thời gian thực hiện.

Bốn là: Khó khăn trong công tác phát hiện và xử phạt hành vi vi phạm vệ sinh môi trường. Mặc dù đã có Nghị định số 45/2022/NĐ-CP và Nghị quyết 08/2025/NQ-HĐND của HĐND Thành phố nâng mức phạt gấp 2 lần với các hành vi: không phân loại rác thải sinh hoạt, không sử dụng bao bì chứa CTRSH, tuy nhiên lực lượng giám sát, tuần tra còn mỏng, chưa có các thiết bị ghi hình, camera giám sát... nên chưa thể kịp thời phát hiện và xử lý triệt để. Bên cạnh đó, quy trình xử phạt đối với cá nhân được áp dụng chung đối với các doanh nghiệp, tổ chức gây mất nhiều thời gian và không kịp thời.

Hướng tới hệ thống quản lý CTRSH hiện đại, bền vững

Hà Nội hướng tới xây dựng hệ thống quản lý CTRSH hiện đại, bền vững hơn trong mô hình chính quyền 2 cấp

Hướng tới hệ thống quản lý CTRSH hiện đại, bền vững, đại diện lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đề xuất Bộ Nông nghiệp và Môi trường hướng dẫn cụ thể 2 nội dung trọng tâm:

Thứ nhất là: Hướng dẫn cụ thể cách thức triển khai áp dụng hình thức thu giá dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý CTRSH, làm cơ sở cho các tỉnh/thành tham khảo, nghiên cứu, áp dụng. Trong đó hướng dẫn cụ thể về quy cách bao bì; lựa chọn cơ sở sản xuất, cơ sở phân phối, cơ chế giám sát, quản lý việc sản xuất, sử dụng bao bì đựng rác.

Thứ hai là: Hướng dẫn cơ chế, quy trình xử phạt nhanh bằng các thiết bị ghi hình, chụp ảnh đối với các hành vi không phân loại CTRSH, không sử dụng bao bì chứa CTRSH, hành vi vứt rác không đúng quy định của các cá nhân, hộ gia đình để đảm bảo triển khai thực hiện hiệu quả, kịp thời; cần quy định thêm các đối tượng có thẩm quyền để tăng nguồn lực phát hiện và xử phạt vi phạm.

Những thách thức trong giai đoạn chuyển đổi là không tránh khỏi. Tuy nhiên việc chuyển đổi sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp chính là cơ hội để tái cấu trúc toàn diện công tác quản lý CTRSH theo hướng thống nhất, hiện đại và bền vững. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, cần sự vào cuộc đồng bộ của cả chính quyền, cộng đồng doanh nghiệp và người dân.