Trong kinh tế học tuần hoàn, chúng ta thường nói về việc tái chế nhựa hay giấy… nhưng ít ai nhắc đến “số phận” của những cỗ máy khổng lồ. Một khi lỗi thời hoặc hỏng hóc, chúng trở thành những khối sắt vụn lầm lì, nặng nề và cực kỳ khó xử lý. Và tại nhà máy Vietstar – nơi tiếp nhận rác của thành phố – những dây chuyền từng miệt mài phân loại hàng triệu tấn phế thải đã đến lúc dừng lại.

Trong kỷ nguyên xanh, không có thứ gì là rác thải nếu chúng ta nhìn chúng bằng con mắt của sự trân trọng và sáng tạo

Thay vì đưa vào lò nung hay bán sắt vụn để xóa sổ một ký ức công nghiệp, một cuộc “hồi sinh” đầy nhân văn đã được khởi xướng. Những trục khuỷu xe wheel loader, những khung sườn máy sàng Terraselect hay hộp số Discreen… không bị đập nát. Chúng được làm sạch, giữ nguyên những vết xước của thời gian và sắp đặt lại thành những tác phẩm điêu khắc đương đại.

Theo kế hoạch, bắt đầu từ tháng 3/2026 tới, tại Nhà văn hóa Sinh viên (Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh), một tháp phế liệu cao 8 mét sẽ sừng sững mọc lên. Đạo diễn Ngô Việt – người cầm lái chương trình – gọi đây là cuộc đối thoại giữa nghệ thuật và môi trường.

Điều thú vị nhất là triết lý thiết kế không ngụy trang. Nghệ thuật ở đây không phải là dùng sơn bóng để che đi bản chất phế liệu. Một chiếc bàn cao 3,5m vẫn cho thấy rõ đó là trục đẩy rác; một chiếc ghế tròn vẫn mang hình hài của cụm máy băng tải xích… Người xem, đặc biệt là giới trẻ, sẽ không thấy những món đồ trang trí vô hồn, mà thấy được “lý lịch” rõ rang của vật liệu. Họ thấy được quy mô của sự tiêu dùng và cái giá mà môi trường phải trả qua những khối thép đồ sộ.

Tháp phế liệu cao 8m đang chuẩn bị hồ sơ đăng ký Guinness cho chương trình nghệ thuật môi trường quy mô lớn tại Việt Nam sẽ được trưng bày ở Nhà văn hóa Sinh viên - ĐH Quốc gia TP.HCM

Với con số 14.000 tấn rác mỗi ngày hay 40 triệu tấn rác đang chôn lấp dưới lòng đất ở TP. Hồ Chí Minh là một áp lực khủng khiếp. Nhưng những con số này thường khô khốc và dễ bị lãng quên. Thế nhưng khi biến thành tác phẩm nghệ thuật đề cử Guinness là chúng ta đang biến rác thải thành “di sản”.

Đặc biệt, việc lựa chọn đặt các tác phẩm này tại không gian sinh viên không chỉ là để trưng bày cái đẹp, mà là để gieo một câu hỏi về trách nhiệm đối xử như thế nào với vòng đời của vật liệu? Và nghệ thuật trong bối cảnh này đóng vai trò như một “cú hích” trực quan, giúp người đô thị nhận diện được khối lượng thải ra của chính mình thông qua những biểu tượng hữu hình. Đó là cách giáo dục môi trường tinh tế và sâu sắc nhất.

Việc chuyển đổi phế liệu máy móc thành nghệ thuật tại TP. Hồ Chí Minh là một tín hiệu văn hóa đáng mừng. Nó chứng minh rằng, trong kỷ nguyên xanh, không có thứ gì là rác thải nếu chúng ta nhìn chúng bằng con mắt của sự trân trọng và sáng tạo. Những cỗ máy từng đi nhặt rác cho con người, nay đứng lại giữa quảng trường để nhắc nhở chúng ta sống tử tế hơn với môi trường.

Riêng với người theo dấu những bãi rác chôn lấp suốt nhiều thập kỷ qua tại TP. Hồ Chí Minh sẽ rất ngỡ ngàng khi gặp lại những “người quen cũ” trong một hình hài không tưởng. Những cỗ máy vạm vỡ từng xé rác, phân loại compost tại Vietstar nay đã “nghỉ hưu” để đứng vào sảnh danh dự của nghệ thuật đương đại.

Nhiều người sẽ ngỡ ngàng khi gặp lại những bộ phận máy móc quen thuộc trong một hình hài không tưởng

Trong bối cảnh TP. Hồ Chí Minh đang nỗ lực giải bài toán rác thải đô thị, triển lãm đặc biệt này không chỉ là một điểm dừng chân thưởng lãm, mà là một hồi chuông thức tỉnh bằng thép, nhắc nhở chúng ta về trách nhiệm với môi trường.

Trong những ngày đầu xuân Bính Ngọ, hãy thử diện kiến “linh hồn của thép” ở đại sảnh Nhà văn hóa Sinh viên và lắng nghe những “chứng nhân” bằng thép đã tận tụy xử lý rác thải hàng thập kỷ qua kể lại câu chuyện về vòng đời vật liệu và khát vọng xanh của một thành phố không ngủ.

Thanh Hải