Người giữ rừng cho sâm Ngọc Linh

Bố Lim bên vườn sâm Ngọc Linh dưới tán rừng nguyên sinh ở Trà Linh. Gần nửa thế kỷ qua, ông gắn bó với việc giữ giống sâm và bảo vệ những cánh rừng, nơi loài dược liệu quý này sinh trưởng

Người đi tìm sâm trong những cánh rừng đại ngàn

Chiều xuống trên dãy núi Ngọc Linh (xã Trà Linh, TP Đà Nẵng), những cánh rừng nguyên sinh dần chìm trong màu xanh thẫm. Dưới những tán cây cổ thụ, nơi ánh nắng chỉ lọt xuống thành từng khoảng nhỏ, những cây sâm Ngọc Linh lặng lẽ sinh trưởng trên lớp lá mục dày của rừng già.

Những ngày đầu đặt chân đến Trà Linh, điều gây ấn tượng không phải là những vườn sâm trị giá hàng tỷ đồng, cũng không phải những câu chuyện làm giàu từ loại dược liệu được ví như “quốc bảo”, mà chính là rừng. Rừng ôm lấy những dãy núi, phủ xanh những sườn dốc và âm thầm che chở cho cây sâm suốt bao đời.

Cánh rừng nguyên sinh tại Trà Linh với hệ sinh thái đặc trưng, là môi trường sống đặc biệt cho sâm Ngọc Linh

Ở nơi ấy, người dân Xơ Đăng vẫn trìu mến gọi ông Hồ Văn Lim là “bố Lim”.

Gần nửa thế kỷ gắn bó với cây sâm Ngọc Linh, bố Lim không nhận mình là người có công trạng đặc biệt. Bố chỉ kể câu chuyện đời mình bằng giọng mộc mạc của một người con núi rừng.

Những năm cuối thập niên 1970, khi khái niệm sâm Ngọc Linh còn xa lạ với phần lớn người dân miền xuôi, chàng trai Hồ Văn Lim khi ấy mới ngoài 20 tuổi đã lặng lẽ đi dọc những con suối đầu nguồn để tìm một loài cây mà người Xơ Đăng coi là “Thuốc giấu”.

Theo ký ức của bố Lim, ngày ấy sâm mọc nhiều dưới những cánh rừng nguyên sinh. Mỗi mùa hoa đến, những chùm quả đỏ nổi bật giữa màu xanh của núi rừng. Có những đoạn suối nhỏ dường như nhuộm sắc vàng bởi những cánh hoa sâm rụng xuống mặt nước.

“Tìm được cây sâm thì mang về trồng. Có hạt thì giữ hạt lại để gieo. Cây sống thì học theo, cây chết thì tìm nguyên nhân. Không ai dạy cả, mình sống với rừng rồi tự biết dần”, bố Lim nhớ lại.

Từ những cây sâm tự nhiên mang về, bố bắt đầu gây giống, tích lũy kinh nghiệm và truyền lại cho con cháu. Những hiểu biết về đất, độ ẩm, lớp lá mục hay tán rừng không đến từ sách vở mà từ hàng chục năm quan sát và gắn bó với núi rừng.

Những chùm quả sâm Ngọc Linh chín đỏ rực dưới tán rừng già. Theo người dân địa phương, môi trường rừng nguyên sinh quyết định phần lớn chất lượng của cây sâm

Ngày ấy, sâm chưa phải là loại cây mang giá trị kinh tế lớn. Người Xơ Đăng dùng sâm như một vị thuốc của rừng. Khi đau bụng, bị thương hay kiệt sức sau những chuyến đi rừng, họ tìm đến củ sâm như một phần quen thuộc của cuộc sống.

“Ngày trước sâm có rồi nhưng khó bán. Một bó sâm lớn có khi chỉ đổi được vài bao gạo. Người ta chưa biết giá trị của nó như bây giờ”, bố Lim kể.

Có lẽ cũng chính vì từng chứng kiến cây sâm lặng lẽ tồn tại giữa đại ngàn, bố Lim hiểu rằng giá trị lớn nhất của nó không nằm ở giá bán, mà ở việc giữ được nguồn giống và môi trường sống tự nhiên của loài cây quý này.

Người dám “mở cửa rừng”

Giữa thời điểm cây sâm vẫn được xem là tài sản của buôn làng, bố Lim đã đưa ra một quyết định khiến nhiều người bất ngờ, đó là chia sẻ kinh nghiệm và tạo điều kiện cho người Kinh cùng tham gia phát triển sâm Ngọc Linh.

Theo lời kể của gia đình, trong số những người đầu tiên được bố Lim giúp đỡ có anh Tùng, người sau này gắn bó nhiều năm với vườn sâm ở Trà Linh (chủ vườn sâm Tùng Hà).

Nhưng để một người ngoài được bước chân vào vùng trồng sâm không phải chuyện đơn giản.

Trước khi anh Tùng lên vườn, gia đình bố Lim cùng các già làng đã tổ chức lễ cúng Giàng theo phong tục của người Xơ Đăng. Chỉ khi nhận được sự đồng thuận của cộng đồng, anh mới chính thức được lên núi và được bố Lim giao một phần diện tích đất rừng để cùng gieo trồng.

Quyết định ấy từng khiến bố Lim đối mặt với không ít ánh nhìn nghi ngại. Nhiều người lo sợ người ngoài vào vùng sâm sẽ làm mất đất, mất rừng. Có giai đoạn, bố bị ảnh hưởng đến cả việc bình xét danh hiệu Đảng viên xuất sắc trong hai năm liên tiếp.

Nhưng bố Lim vẫn giữ quan điểm của mình. “Mình cho người ta biết cây sâm, cùng làm để cây sâm được nhiều người biết đến hơn. Nhưng đất rừng thì phải giữ. Không có rừng thì cũng không còn sâm nữa”, bố nói.

Anh Tùng – một trong những người Kinh đầu tiên được bố Lim tạo điều kiện tiếp cận vùng trồng sâm ở Trà Linh

Với anh Tùng, những ngày đầu gắn bó với sâm khá gian nan. Muốn lên vườn phải đi bộ hàng giờ xuyên rừng. Mọi vật dụng, thức ăn, cây giống đều tự gùi lên núi.

“Nhờ bố Lim và bà con chỉ cho cách làm nên tôi mới gắn bó được với cây sâm đến hôm nay”, anh Tùng chia sẻ.

Qua nhiều năm, điều anh học được không chỉ là cách trồng, chăm sóc cây sâm, mà còn là cách ứng xử với rừng.

Có lần thử trồng sang khu vực khác, anh thất bại vì điều kiện tự nhiên không phù hợp. Nhiều củ sâm bị thối hỏng. Từ đó, anh hiểu rằng với sâm Ngọc Linh, không thể dùng tư duy canh tác thông thường.

Theo bố Lim, việc chăm sóc sâm Ngọc Linh chủ yếu được thực hiện thủ công nhằm hạn chế tác động đến môi trường sinh thái dưới tán rừng

Loài cây này chỉ thực sự sinh trưởng khi được sống trong môi trường tự nhiên phù hợp. Đất phải tơi xốp, lớp lá mục phải được giữ nguyên, cỏ dại phải xử lý thủ công và tuyệt đối hạn chế tác động làm thay đổi hệ sinh thái dưới tán rừng.

Cây sâm muốn phát triển cần điều kiện sinh thái khắt khe như: độ ẩm quanh năm, độ che phủ tán rừng dày, lớp mùn tơi xốp được phân hủy tự nhiên

“Cây sâm mình làm ra trước hết phải dám dùng cho gia đình mình. Làm sâm mà đánh đổi môi trường sống của nó thì sớm muộn cũng thất bại”, anh Tùng nói.

Từ những người trồng sâm khác nhau, một triết lý chung dần được hình thành ở Trà Linh: giữ sâm là giữ rừng.

Di sản dưới tán rừng Ngọc Linh

Nếu bố Lim là người đi tìm những cây sâm tự nhiên trong rừng già năm xưa, thì thế hệ con cháu hôm nay là những người tiếp tục gìn giữ di sản ấy.

Chị Hồ Thị Níp, con gái bố Lim, lớn lên cùng ký ức qua những chuyến đi rừng của cha.

“Từ nhỏ chúng tôi đã quen nhìn bố vào rừng. Bố không chỉ nhìn cây sâm mà nhìn cả đất, lá, độ ẩm và sự thay đổi của khu rừng. Bố dạy rằng trồng sâm không thể nóng vội”, chị kể.

Điều bố truyền lại cho các con không chỉ là cách trồng, chăm sóc cây sâm, mà còn là cách ứng xử với thiên nhiên.

“Bố luôn nói cây sâm quý nhưng rừng còn quý hơn. Không có rừng thì sẽ không còn môi trường cho sâm sống. Giữ được rừng thì mới giữ được nghề và giữ được cuộc sống của con cháu sau này”, chị Níp chia sẻ.

Chị Hồ Thị Níp, con gái bố Lim, tiếp tục gìn giữ và phát triển vườn sâm gia đình theo những kinh nghiệm được cha truyền lại

Ngày nay, sâm Ngọc Linh đã trở thành sinh kế quan trọng của người dân Trà Linh. Hàng nghìn hộ dân tham gia trồng sâm, nhiều doanh nghiệp cũng đầu tư vào chuỗi giá trị của loại dược liệu quý này.

Anh Trần Tấn Điền, chủ vườn sâm Thầy Vàng cho biết, những năm qua doanh nghiệp của anh vừa đầu tư phát triển vườn sâm tại Trà Linh, vừa tham gia thu mua sâm, hạt giống và các sản phẩm từ sâm của người dân địa phương để đưa về đồng bằng giới thiệu đến khách hàng ở nhiều tỉnh, thành phố.

"Người dân giữ được rừng, giữ được nguồn giống thì doanh nghiệp mới có cơ hội phát triển lâu dài. Chúng tôi không chỉ mua sản phẩm mà còn mong muốn góp phần đưa giá trị của sâm Ngọc Linh đến gần hơn với người tiêu dùng, để công sức của bà con được ghi nhận xứng đáng hơn", anh Điền chia sẻ.

Nhiều doanh nghiệp đang tham gia phát triển vùng nguyên liệu và kết nối sản phẩm sâm Ngọc Linh với thị trường

Theo ông Trịnh Minh Hải, Chủ tịch UBND xã Trà Linh cho biết, điều đặc biệt là sự phát triển cây sâm Ngọc Linh gắn chặt với việc bảo vệ rừng. Càng giữ được rừng nguyên sinh, cây sâm càng có điều kiện sinh trưởng. Và khi cây sâm mang lại giá trị kinh tế, người dân càng có thêm động lực để bảo vệ những cánh rừng nơi mình sinh sống.

Đó cũng là lý do địa phương đang thúc đẩy các mô hình phát triển sâm gắn với bảo tồn môi trường rừng, bảo tồn nguồn gen và phát triển du lịch sinh thái.

Lãnh đạo TP Đà Nẵng cùng đoàn công tác thăm, khảo sát thực tế vùng trồng sâm Ngọc Linh tại xã Trà Linh

Chiều muộn trên dãy núi Trà Linh, sương bắt đầu tràn xuống những tán cây cổ thụ. Dưới lớp lá mục dày của rừng già, những cây sâm nhỏ bé vẫn lặng lẽ lớn lên như cách chúng đã tồn tại qua nhiều thế hệ.

Sương mờ phủ xuống những cánh rừng Trà Linh. Dưới tán rừng ấy, những cây sâm Ngọc Linh vẫn được người dân gìn giữ

Gần nửa thế kỷ trước, người đàn ông Xơ Đăng tên Hồ Văn Lim đã mang những hạt giống từ rừng về gieo trồng. Hôm nay, những hạt giống ấy tiếp tục được con cháu ông gìn giữ.

Giữa rất nhiều câu chuyện về những vườn sâm bạc tỷ, điều còn đọng lại ở Trà Linh có lẽ không phải giá trị của những củ sâm, mà là cách những con người như bố Lim đã chọn giữ lấy rừng. Bởi với họ, giữ rừng không chỉ để giữ sâm, đó còn là giữ lại tương lai của núi.