Vui tết cổ truyền của người Hà Nhì ở cực Tây Tổ quốc

Trong cộng đồng 19 dân tộc tại Điện Biên, dân tộc Hà Nhì có đời sống văn hóa tinh thần rất phong phú và còn được gìn giữ khá nguyên vẹn, ít bị pha tạp hoặc giao thoa với các nền văn hóa khác. Người Hà Nhì có sự tinh tế từ trang phục của người phụ nữ đến tập quán sinh hoạt, văn hóa ẩm thực hay văn hóa tâm linh… Đặc biệt, những bản sắc văn hóa của cộng đồng dân tộc Hà Nhì được thể hiện rõ nét nhất vào các dịp lễ, tết như: Lễ tết tháng 2 (Gạ ma thú); lễ cầu mưa; lễ cúng rừng và tết Khù Sự Chà – Tết cổ truyền của dân tộc Hà Nhì.

Đồng bào dân tộc Hà Nhì ở Điện Biên là một trong những dân tộc đón Tết sớm hơn so với Tết Nguyên đán của dân tộc Việt Nam. Tết Khù Sự Chà của cộng đồng người Hà Nhì (thuộc hai nhóm là Hà Nhì Lạ Mí và Hà Nhì Cồ Chồ) diễn ra vào dịp cuối năm, lúc mùa màng, cây lúa trên nương, ngoài ruộng đã thu hoạch xong. Trước kia tết diễn ra trong vòng 7 ngày 7 đêm, nhưng đến nay đã rút lại chỉ còn 3 ngày 3 đêm. Tết bắt đầu vào ngày rồng, không kể đầu tháng hay cuối tháng, tùy từng bản tổ chức sớm hay muộn. Trong những ngày này, các gia đình trong bản sẽ tùy thuộc vào điều kiện kinh tế mà chuẩn bị cỗ, thông thường nhà nào cũng mổ lợn. Đón tết, các thành viên trong gia đình cầu mong sức khỏe, may mắn, mưa thuận gió hòa…

Nếp nương dẻo ngon được chọn làm bánh dày để cúng tổ tiên.

Để chuẩn bị đón và tổ chức Tết, các gia đình dân tộc Hà Nhì đã chuẩn bị gà, gạo nếp, thêu thùa khăn, may trang phục truyền thống mới cho các thành viên; quét dọn, chỉnh trang nhà cửa, khuôn viên sân vườn. Ngày đầu của Tết Khù Sự Chà được người Hà Nhì tính từ giờ khắc bước sang ngày mới. Trong ngày tết cổ truyền, bánh trôi không thể thiếu trong lễ cúng ở mỗi gia đình của người Hà Nhì. Lễ cúng nhằm thông báo đến tổ tiên về việc làng bản, dòng họ tổ chức ăn Tết và mời tổ tiên về ăn Tết cùng gia đình, con cháu. Bánh trôi là món ăn đầu tiên của bậc tiên tổ khi về dự Tết.

Khi màn đêm loãng dần, người đi đường đã có thể nhìn thấy mặt nhau là lúc bản làng rộn ràng, tất bật hơn bởi hoạt động mổ lợn tại các gia đình. Công việc này được các gia đình thực hiện theo các bước trình tự nhất định. Trong ba ngày chính diễn ra Tết Khù Sự Chà gồm: Ngày Thìn (Rồng), ngày Tỵ (Rắn), ngày Hợi (Lợn), người Hà Nhì chỉ mổ lợn trong ngày đầu tiên hoặc ngày thứ ba, kiêng mổ vào ngày thứ hai. Bởi vì, ngày thứ hai là ngày “xung khắc”. Nếu các gia đình mổ lợn, trong năm việc chăn nuôi sẽ không thuận lợi.

Các gia đình đều thịt lợn vào ngày Tết, dù to hay nhỏ tùy thuộc vào hoàn cảnh mỗi gia đình.

Trước khi mổ lợn, chủ nhà sẽ rắc lên miệng lợn một chút gạo, muối, rượu, nước được đựng trong những chiếc bát nhỏ để cầu mong sang năm mới sẽ nuôi được nhiều lợn hơn, lợn to hơn, mau lớn hơn. Khi việc mổ lợn hoàn tất, ngoại trừ bộ phận gan, chủ nhà sẽ cắt lấy các bộ phận khác của lợn rồi đem đi luộc chín để bày biện lên mâm cỗ cúng. Số thịt còn lại được chế biến thành các món ăn và bảo quản, sử dụng dần những ngày trong và sau Tết. Người Hà Nhì có tục bói gan, mật lợn, bộ phận gan, mật lợn đóng vai trò quan trọng trong nghi lễ. Vì vậy, lợn thịt trong dịp Tết được người Hà Nhì cẩn thận chọn nguồn giống.

Sáng sớm ngày thứ hai, bản làng thức giấc bởi tiếng giã bánh dày vang vọng khắp các bản để làm ra những chiếc bánh to, tròn, mịn, dẻo, có hình dáng đẹp dâng lên cúng tổ tiên. Sau đó, các gia đình sẽ làm nhiều chiếc bánh khác có kích thước nhỏ hơn, đều nhau để dùng dần trong dịp Tết và làm quà biếu bạn bè, du khách. Trưa cùng ngày, người dân sẽ tìm đến các khoảng đất trống trong bản để chơi các trò chơi dân gian, truyền thống của cộng đồng người Hà Nhì như: bập bênh, chơi đu, ném còn… Các bà, các mẹ người Hà Nhì say sưa hát những bài hát về kinh nghiệm ở rể, làm dâu, kiến thức về chăn nuôi, làm ruộng vườn, cách để giữ cho gia đình yên vui, hạnh phúc. Đêm đến, mọi người tổ chức diễn văn nghệ với những lời ca, điệu múa truyền thống của người Hà Nhì được các cô gái trình diễn trong sự cổ vũ, tán thưởng của đông đảo người dân. Đêm về khuya, mọi người tạm biệt nhau sau khi kết thúc vòng xòe đoàn kết trong ánh lửa bập bùng, bừng sáng cả một vùng biên cương.

Đêm về khuya, mọi người tạm biệt nhau sau khi kết thúc vòng xòe đoàn kết.

Miền đất biên viễn cực Tây của Tổ quốc Sín Thầu, tỉnh Điện Biên từ lâu được người dân cả nước biết đến là vùng đất “một tiếng gà gáy ba nước cùng nghe” bởi trên đỉnh Khoan La San (cao gần 1.900m so với mực nước biển) của dãy Pu Đen Đinh có Mốc 0 – “Mốc giao điểm 3 đường biên giới Việt Nam – Trung Quốc – Lào”. Cực Tây Tổ quốc A Pa Chải là nơi mặt trời lặn sau cùng trên lãnh thổ Việt Nam. Những năm gần đây, cứ mỗi dịp đến Tết Khù Sự Chà, du khách thập phương lại mong muốn được đặt chân đến Sín Thầu để hòa mình vào không gian văn hóa của cộng đồng dân tộc Hà Nhì nơi biên cương Tổ quốc.