Chiếc khăn Piêu trong văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Thái Tây Bắc

Tây Bắc mùa giá rét, với sương giăng như khói trên nếp nhà sàn, nơi góc nhà, bên khung cửi, những cô gái Thái vẫn say sưa bên từng đường kim, mũi chỉ. Tiếng thoi đưa kẽo kẹt hòa vào tiếng suối róc rách ngoài kia tạo nên một giai điệu nhịp nhàng, tựa như nhịp sống bình yên của bản mường. Thêu Piêu là thêu cả giấc mơ tình yêu, là ước mong được khoác váy đẹp, tung khăn giữa trời xuân để ai đó bắt lấy, rồi giữ lấy mà yêu nhau suốt đời.

…“Em xe sợi thành vóc hoa dâu

Em dệt cửi thành gấm vân chéo

Em dệt tơ thành đóa hoa vàng

Người các bản các phường muốn khóc

Đều ước ao được em thêu khăn”

(Dân ca Thái)

Chiếc khăn Piêu cũng như người con gái Thái mộc mạc, đằm thắm, không phô trương nhưng đầy duyên ngầm, đằm sâu và lặng lẽ. Từ dải vải bông dệt thủ công, nhuộm đen giản dị, chiếc khăn trở nên sinh động qua đôi tay khéo léo và đôi mắt nghệ thuật của người thêu. Không cần bản vẽ hay đo đếm, mang trong mình hoa văn truyền đời từ cha ông, từng ngày những họa tiết dần hiện lên, những vòng tròn nối tiếp nhau, những đường răng cưa sắc sảo, dáng sóng nước uốn lượn, bông ban trắng muốt đang độ nở, hình “khau cút” mái nhà sàn, cặp sừng nai, sừng hươu treo bên vách đá… Mỗi một hoa văn như cách thể hiện tình yêu của người Thái với thiên nhiên và bản làng… Bởi vậy, theo quan niệm của người Thái, khăn Piêu còn là tiêu chuẩn để đánh giá tài năng, phẩm hạnh một người phụ nữ. Mỗi đường kim, mũi chỉ là một lời thầm thì gửi gắm vào sợi vải – nhẹ nhàng, tinh tế mà thấm đẫm tâm sự.

Chiếc khăn Piêu là sản phẩm văn hóa đặc trưng, được phụ nữ Thái tỉ mỉ thêu dệt

Khăn Piêu theo chân người con gái Thái từ thuở còn bé, khi mới chập chững biết cầm kim, tỉ mần học từng mũi thêu dưới sự chỉ dạy dịu dàng của mẹ, của bà. Những chiếc khăn đầu tiên không chỉ là bài học về sự khéo léo của đôi tay, mà còn là bài học làm người, học cách kiên nhẫn, học sự chỉn chu trong từng chi tiết nhỏ và học cách giữ gìn sự thủy chung, sâu lắng trong tâm hồn. Lớn lên, Piêu cùng họ bước vào những ngã rẽ quan trọng của đời người: theo về nhà chồng như mang theo một phần gốc gác; thêu trong đêm chờ đợi, gửi lời thầm thì đến người thương. Chiếc khăn Piêu còn được những cô gái Thái sử dụng làm lễ vật mang theo cho người đã khuất, các con cháu cũng đội khăn trong đám tang, khăn Piêu như vật chỉ đường cho linh hồn người đã mất tìm được lối về Mường trời, về thế giới bên kia. Mỗi chiếc khăn là một đoạn đời được thêu dệt – nơi gửi gắm ước vọng về tình yêu bền chặt, mái ấm hạnh phúc, mùa Xuân rộn ràng tiếng khèn, điệu múa.

Một số họa tiết trên khăn Piêu

Mái tóc dài óng ả đen nhánh tự nhiên được cột gọn gàng trên đỉnh đầu, cài chiếc trâm bạc óng ánh sau đó chiếc khăn Piêu được buộc một cách khéo léo để lộ hai đầu khăn với những hình họa tiết tinh xảo – Người phụ nữ Thái khi ấy càng trở nên xinh đẹp, quyến rũ với nét đẹp khỏe khoắn của người phụ nữ vùng cao:

“Tóc em đó như mùa màng gặt hái

Em gội đầu để suối suốt đời reo…”

(Trích thơ Trần Mạnh Hảo)

Khăn Piêu đi vào lời ca, điệu xòe của người Thái như một phần không thể thiếu. Mỗi vòng xòe rộng mở là vòng tay cộng đồng, là nhịp thở của núi rừng, là niềm vui lan tỏa trong lễ hội, chợ phiên, cả những phiên tòa tình yêu bên sườn bản. Piêu được tung lên, trao nhau như lời tỏ tình của bài hát “Chiếc khăn Piêu thêu chỉ hồng, bị gió cuốn, bay về đây, vương trên cây…” chàng trai người xuôi vì một chiếc khăn mà lưu luyến Tây Bắc cả đời. Có cô gái gói ghém nỗi nhớ, sự thủy chung trong chiếc khăn để tiễn người thương đi xa, rồi lặng lẽ chờ đợi một mùa về, một lời hẹn ước.

Khăn Piêu vật bất ly thân của phụ nữ Thái

Ngày nay với sự phát triển của kinh tế - xã hội, sự giao thoa các trang phục của các dân tộc khác, những bộ trang phục truyền thống của người phụ nữ Thái vẫn được sử dụng, bảo tồn và phát huy trong đời sống sinh hoạt hàng ngày. Khăn Piêu tiếp tục được phụ nữ Thái thêu, dệt như chính công việc đời thường của họ. Chiếc khăn Piêu vượt qua bản làng nhỏ của người Thái để đến với bạn bè du khách gần xa trong và ngoài nước, thành món quà lưu niệm rất đẹp mà đầy tinh tế, để lưu giữ những kỷ niệm khó phai trong lòng du khách khi đến với văn hóa Thái, đến với Tây Bắc.