Đón năm Ngọ, nói chuyện Ngựa

Tổ tiên ngựa có mặt ngay từ khi động vật có vú xuất hiện trên Trái đất, với tên khoa học là Hyracotherium. Ngựa (Equus Caballus) là một phân loài động vật thuộc bộ guốc lẻ, một trong 8 phân loài còn sinh tồn cho tới ngày nay của họ Equidae. Ngựa đã trải qua quá trình tiến hóa từ 45 đến 55 triệu năm để từ một dạng sinh vật nhỏ như một con cáo với chân nhiều ngón trở thành dạng động vật lớn với chân một ngón và nặng cả tấn. Ngựa được thuần dưỡng đầu tiên ở vùng Trung Á, rồi đến Trung Quốc và một số nước khác ở Viễn Đông. Vào khoảng 2000 năm trước Công nguyên, ngựa được dùng trong chiến trận, để đi săn và lấy sức kéo. Ngựa thông minh, có khả năng nhớ chủ cũ và nhớ đường rất tốt.

Ngựa trong văn hóa phương Tây

Với người Phương Tây, con ngựa gắn với những hình ảnh thực tế hơn và xuất phát từ những truyền thuyết có thật trong lịch sử. Nơi đây người ta coi ngựa là biểu tượng của lòng trung thành, sự phóng khoáng, vượt ra khỏi những giới hạn để vươn tới thành công. Nổi tiếng nhất ở các nước phương Tây, chính là điển tích “Con ngựa gỗ thành Troia” của Hy Lạp. Đây chính là con ngựa đã làm nên chiến thắng lịch sử của quân Hy Lạp trong cuộc chiến ròng rã hơn một thập kỷ với quân Troia. Khi cuộc chiến vào giai đoạn căng thẳng nhất, bất phân thắng bại, tướng Odyssey của Hy Lạp đã dỡ hết tàu lấy gỗ, huy động toàn bộ sức người để đóng thành một con ngựa khổng lồ. Sau khi hoàn thành, đưa hết quân lính vào bên trong rồi đóng lại, chỉ để một người bên ngoài đánh lừa quân Troia rằng quân Hy Lạp đã rút lui, để lại món quà đền bù cho bức tượng Athena bị phá hủy. Quân Troia vội vã tưởng thật, vui mừng đón nhận, rồi mở cổng thành, đưa quân ra kéo con ngựa gỗ khổng lồ vào trong thành. Sau đó tổ chức tiệc mừng chiến thắng và món quà một cách linh đình suốt ngày đêm, khi quân lính no say, bất ngờ quân Hy Lạp từ trong bụng ngựa gỗ xông ra và tiêu diệt quân Troia, chiếm được thành một cách dễ dàng…

Con ngựa gỗ thành Troia.

Một sự tích khác của Hy Lạp cổ đại chính là có con ngựa nổi tiếng mang tên Pegasus, là một con ngựa có cánh như chim đại bàng, là con của Thủy thần Poseidon và nàng Medusa. Khi Medusa bị người hùng Perseus chém đầu, máu từ cổ nàng phun ra thành ngựa Pegasus. Lớn lên, Pegasus trở thành ngựa bất kham, không ai trị nổi. Lúc đó, quái thú Chimaera đầu sư tử, mình rồng thở ra lửa đang tàn phá vùng Lycia. Gặp lúc nhà vua tìm kiếm nhân tài trừ hại cho dân, chàng hiệp sĩ Bellerophon, hoàng tử xứ Corinth, đến xin đi giết quái vật và được chấp thuận, nhưng còn chưa tìm được chiến mã xứng đáng. Theo lời chỉ dẫn của một pháp sư, trước khi lên đường, hiệp sĩ Bellerophon tới khấn tại đền thờ nữ thần Minerva (còn được gọi là Athena). Đến đêm, nữ thần báo mộng, trao cho một sợi dây cương bằng vàng và chỉ Bellerophon chỗ thần mã đang uống nước bên dòng suối. Khi thấy sợi dây cương vàng, Pegasus tỏ lòng thần phục Bellerophon. Sau đó, Pegasus cùng Bellerophon bay lên mây, đến chỗ Chimaera đang tác oai tác quái, chém đầu con quái vật. Sau khi hoàn thành sứ mệnh của mình, thần Zeus đã biến ngựa Pegasus thành chòm sao sáng trên bầu trời. Chòm sao đó được đặt tên là “Nhân Mã”. Đây cũng chính là cung thứ 9 trong 12 cung Hoàng Đạo ở phương Tây.

Ngựa trong văn hóa phương Đông

Theo quan niệm của người phương Đông, con ngựa là biểu tượng của sức mạnh, sự thần tốc, lòng kiêu hãnh và những điều tốt đẹp trong cuộc sống. Từ cổ chí kim, rất nhiều võ tướng, danh tướng được tái hiện dũng mãnh và sinh động trong hình ảnh cưỡi ngựa xông pha trận mạc. Ở chiến trường, người ta coi trọng vai trò của ngựa sánh ngang với con người, cùng với các chiến binh, ngựa được coi là “chiến mã”. Người dân Trung Quốc vẫn kể cho nhau nghe về con ngựa Xích Thố của Quan Vân Trường. Khi Quan Công mất, ngựa Xích Thố bỏ ăn, nhất định không cho ai cưỡi, cuối cùng nó chọn cái chết để tỏ lòng trung thành với chủ. Vì thế, ở Trung Quốc, người dân đặc biệt yêu thích hình ảnh con ngựa, theo quan niệm, những người được sinh ra vào năm Ngọ có tính tình phóng khoáng, rộng rãi, thông minh, nhanh nhẹn, trung thực và vô cùng cần mẫn.

Xuất hiện trong thần thoại châu Á có ngựa thần Chollima, giống như loài ngựa trắng có cánh Pegasus của thần thoại Hy Lạp, Chollima trong văn hóa dân gian châu Á cũng sở hữu đôi cánh sải rộng, có thể bay 400 km/ngày. Tương truyền, loài ngựa này xuất hiện lần đầu tiên vào khoảng thế kỷ thứ 3 trước công nguyên. Do con người thất bại trong việc thuần hóa loài ngựa siêu phàm này, chúng bay lên trời. Mãi cho đến khi sứ giả đích thân lên mời Chollima mới quay về trái đất và chấp nhận bị thuần hóa. Ngày nay, ngựa thần Chollima trở thành biểu tượng cho sức mạnh và sự phát triển ở một số quốc gia như Triều Tiên, Hàn Quốc.

Ngựa Kan Tha Ka và Đức Phật Tất Đạt Đa.

Trong Phật giáo ngựa Kan Tha Ka được miêu tả có chiều dài 18 thước và có chiều cao tương xứng, lông có màu trắng. Kan Tha Ka là con ngựa yêu quý của Đức Phật Tất Đạt Đa. Khi Đức Phật Tất Đạt Đa quyết định trở thành nhà tu hành, không trở thành chiến binh như ý nguyện của vua cha, ông đã trốn khỏi cung điện của gia đình cùng chú ngựa Kan Tha Ka. Sau khi chết, Kan Tha Ka đã tái sinh thành học giả sau những hành trình tu luyện đạt được sự giác ngộ. Người Á Đông dùng vòng tròn 12 con giáp để theo bộ lịch, năm con Ngựa chính là năm Ngọ, đứng sau năm con Rắn, trước năm con Dê và đứng thứ 7 trong vị trí 12 con Giáp.

Ngựa trong văn hóa người Việt

Truyện cổ tích Thánh Gióng kể rằng, khi đất nước bị giặc Ân xâm phạm bờ cõi, đứa bé 3 tuổi chưa nói được bỗng dưng mở miệng, yêu cầu vua sắm một con ngựa sắt, một cái roi sắt và một áo giáp sắt để phá giặc. Sau khi sứ giả đem ngựa sắt, roi sắt, áo giáp sắt đến, chú bé vươn vai biến thành một tráng sĩ mình cao hơn trượng, oai phong lẫm liệt. Tráng sĩ mặc áo giáp, cầm roi nhảy lên mình ngựa. Ngựa sắt chồm lên, phun một luồng lửa đỏ rực, Thánh Gióng thúc chân, ngựa phi như bay, sải từng bước dài hàng chục con sào, rung chuyển cả trời đất. Chỉ trong chớp mắt, ngựa xông đến quân giặc, roi sắt của Thánh Gióng vung lên loang loáng như chớp giật, quân giặc xông ra chừng nào chết chừng ấy. Ngựa thét ra lửa thiêu cháy quân giặc, bỗng roi sắt gãy, Thánh Gióng nhổ những bụi tre cạnh đường quật vào giặc. Giặc tan vỡ, đám tàn quân giẫm đạp nhau chạy trốn. Đến chân núi Sóc Sơn, nhìn về hướng nhà dập đầu lạy mẹ, tạ ơn công nuôi dưỡng sinh thành rồi cả người lẫn ngựa bay thẳng lên trời. Vua nhớ công ơn, lập đền thờ và phong là Phù Đổng Thiên Vương.

Tượng đài Thánh Gióng – một trong những biểu tượng của lịch sử, văn hóa Việt Nam.

Ngày nay, loài ngựa đã có mặt ở khắp thế giới, những đội kỵ binh nổi tiếng đã từng vang dội một thời. Nhờ đức tính dẻo dai, dũng mãnh, thông minh, dễ huấn luyện, thế giới hiện đại vẫn còn dùng ngựa để bảo vệ các vùng biên giới, địa hình núi rừng hiểm trở. Phương tiện xe ngựa không chỉ dùng trong giao thông vận tải, mà những chiếc xe ngựa sang trọng cùng với những con ngựa đẹp còn được dùng trong các lễ nghi, du lịch. Nhiều nơi còn sử dụng đội kỵ mã cao lớn làm đội quân danh dự, tạo ra không khí long trọng trong những dịp đón những nguyên thủ quốc gia.

Chúc mừng năm mới Bính Ngọ 2026.