Phân loại rác tại nguồn là xu thế toàn cầu và yêu cầu pháp lý bắt buộc

Phân loại rác tại nguồn từ lâu đã được xem là nền tảng của quản lý chất thải hiện đại và kinh tế tuần hoàn. Thực tế các quốc gia tiên tiến như Nhật Bản, Hàn Quốc, Đức… đã chứng minh rằng việc phân loại đúng ngay từ hộ gia đình giúp giảm đáng kể lượng rác cần xử lý, đồng thời tăng tỷ lệ tái chế và thu hồi tài nguyên.

Ở Việt Nam, yêu cầu này được luật hóa trong Luật Bảo vệ môi trường 2020, theo đó từ ngày 1/1/2025, toàn bộ hộ gia đình, tổ chức bắt buộc phải phân loại rác thành 3 nhóm: chất thải rắn tái chế, chất thải hữu cơ, chất thải còn lại.

Hà Nội là đô thị đặc biệt với hơn 8,4 triệu dân, mỗi ngày phát sinh khoảng 7.500 tấn rác, được xem là địa bàn trọng điểm triển khai chủ trương phân loại rác. Thành phố đã ban hành nhiều kế hoạch như Kế hoạch 232/KH-UBND, 183/KH-UBND, các chỉ đạo tăng cường phân loại chất thải, đầu tư nâng cấp các điểm trung chuyển, chuyển đổi phương tiện thu gom, cũng như phát động hàng trăm mô hình tổ dân phố, khu đô thị, trường học thí điểm.

Từ năm 2006, Hà Nội bắt đầu triển khai thí điểm phân loại rác tại một số quận như Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng, Ba Đình, Đống Đa. Nhiều dự án được triển khai thông qua hợp tác quốc tế (Nhật Bản, Đức, Canada…). Kết quả ban đầu tương đối khả quan, song không duy trì được khi dự án kết thúc.

Giai đoạn từ năm 2017 - 2020, thành phố tiếp tục mở rộng ở một số phường của quận Hoàng Mai, Long Biên, Nam Từ Liêm, nhưng tỷ lệ duy trì thực chất còn thấp. Nhiều nơi hoạt động phân loại rác được triển khai khá hiệu quả. Nhưng nhiều nơi chỉ phân loại mang tính hình thức: tổ dân phố phát thùng rác theo chương trình dự án, người dân phân loại vài tuần, sau đó rác vẫn được xe gom trộn lại khi thu gom.

Có thể nhận thấy sau nhiều năm, phân loại rác tại nguồn tại Thủ đô vẫn chưa tạo được chuyển biến thực chất, thậm chí bị đánh giá là “loay hoay trong vòng lặp”: tuyên truyền nhiều, thí điểm nhiều, nhưng hạ tầng và cơ chế vẫn chưa đồng bộ.

Hà Nội đã triển khai nhiều chương trình về phân loại rác tại nguồn

Nút thắt hạ tầng - “điểm nghẽn” kéo dài nhiều năm

Phân loại rác chỉ hiệu quả khi cả chuỗi phân loại - thu gom - trung chuyển - vận chuyển - xử lý được tổ chức đồng bộ. Nhưng tại Hà Nội, chuỗi này hiện đang bị đứt gãy ở nhiều khâu.

Thứ nhất, thùng rác và điểm tập kết chưa phù hợp với mô hình phân loại. Phần lớn các thùng rác công cộng trong nội đô vẫn chỉ có một ngăn, không phân chia theo nhóm. Những nơi thí điểm như tại Hoàn Kiếm, Ba Đình, Cầu Giấy, Nam Từ Liêm… đã đặt thùng màu (xanh - vàng - đen), nhưng số lượng chỉ đáp ứng một phần rất nhỏ.

Ở nhiều khu chung cư cũ, ngõ nhỏ, khu bán tập thể, người dân gần như không có điểm bỏ rác đúng tiêu chí phân loại, dẫn đến việc phân loại chỉ là… trên giấy.

Phần lớn rác thải sinh hoạt của Hà Nội vẫn được chuyển về các khu chôn lấp tập trung như Nam Sơn hoặc Xuân Sơn. Các cơ sở xử lý phân loại - tái chế bố trí rời rạc, quy mô nhỏ, không đủ tiếp nhận rác đã được phân loại. Điều này dẫn tới tình trạng “đổ đồng” rác ngay tại điểm tập kết.

Thứ hai, phương tiện thu gom còn kiểu cũ, gộp tất cả vào một xe thu gom rác. Đơn vị thu gom, vận chuyển rác tại Hà Nội chủ yếu vận hành hệ thống xe gom tay, xe trung chuyển, xe ép rác một khoang. Điều này khiến rác bị trộn ngay từ khâu thu gom, dù người dân có phân loại đúng đến đâu.

Trong nhiều cuộc giám sát cộng đồng, người dân thẳng thắn phản ánh rằng: Nhà tôi phân loại, nhưng xe gom trộn chung, vậy phân loại để làm gì? Và một khi niềm tin này sụt giảm, thói quen khó có thể duy trì.

Thứ ba, các điểm trung chuyển không đáp ứng tiêu chuẩn. Hà Nội hiện có hơn 350 điểm tập kết - trung chuyển rác. Tuy nhiên, đa phần được xây dựng cho mô hình rác hỗn hợp. Rác được đổ thành đống, không có khu vực dành riêng cho rác hữu cơ, rác tái chế. Điều này làm mất đi mục tiêu phân chia dòng rác ngay từ đầu.

Thứ tư, hệ thống xử lý chưa đủ năng lực tiếp nhận rác đã phân loại. Hiện nay, phần lớn rác của Hà Nội được đưa về Khu liên hợp Nam Sơn và một phần tại Xuân Sơn. Các cơ sở xử lý chủ yếu là chôn lấp, đốt phát điện hoặc ép đóng kiện.

Hà Nội còn thiếu nhà máy sản xuất compost quy mô lớn từ rác hữu cơ, thiếu nhà máy tái chế hiện đại, thiếu hệ thống tiếp nhận riêng cho từng dòng vật liệu. Nếu rác hữu cơ được tách riêng, nhưng không có nơi xử lý phù hợp, hệ thống sẽ sớm “vỡ trận”.

Một số phong trào phân loại rác tại các trường học của Hà Nội thu hút được sự tham gia hưởng ứng nhiệt tình của học sinh

Nhận thức người dân có tiến bộ nhưng chưa tạo thành thói quen xã hội

Điểm sáng lớn nhất trong nhiều năm triển khai phân loại rác chính là người dân đã có mức độ quan tâm và sẵn sàng tham gia cao hơn. Tuy nhiên, mức độ hiểu biết về cách phân loại vẫn còn hạn chế.

Nhiều người vẫn còn băn khoăn như: hộp sữa có cần rử không? thuộc nhóm nào? túi nilon sạch có tái chế được không? xương động vật, vỏ hải sản có phải rác hữu cơ không?..

Bên cạnh đó, mô hình “phân loại một chạm”, nghĩa là phân loại tại nhà và bỏ vào đúng điểm tập kết hiện chưa được thiết kế thuận tiện, khiến cho người dân có ý thức tốt cũng khó thành thói quen.

Đáng chú ý, nhiều hộ dân chia sẻ rằng họ từng rất hào hứng với phân loại vì nhận thức được ý nghĩa của việc bảo vệ môi trường, nhưng họ đã bỏ cuộc. Lý do là vì rác sau khi phân loại lại bị thu gom chung. Đây chắc chắn là hệ lụy của việc hạ tầng thu gom chưa được cải thiện đồng bộ.

Cơ chế tài chính chiếc “chìa khóa” còn chưa được sử dụng

Luật Bảo vệ môi trường 2020 cho phép thu tiền xử lý rác dựa trên khối lượng hoặc thể tích. Tuy nhiên, Hà Nội vẫn đang áp dụng hình thức thu phí dịch vụ môi trường theo hộ, không phụ thuộc vào lượng rác thải ra và cũng chưa có chính sách gì phân biệt giữa hộ phân loại tốt và hộ không phân loại.

Vì vậy không khuyến khích được người dân phân loại, vì họ chưa nhìn thấy thấy lợi ích tài chính khi thực hiện phân loại rác. Cũng không có ràng buộc trách nhiệm với các hộ không phân loại rác. Đơn vị thu gom không có động lực đầu tư phương tiện phân dòng chất thải. Việc chưa áp dụng mô hình “người gây ô nhiễm phải trả tiền” khiến hệ thống phân loại rác tại nguồn thiếu lực đẩy mạnh mẽ, và chưa tạo thành động lực kinh tế - xã hội.

Tổ chức thực phân loại rác còn phân tán

Một trong những nguyên nhân sâu xa khiến phân loại rác tại nguồn chưa đạt hiệu quả như mong đợi là sự phân tán trong tổ chức thực thi.

Các mắt xích liên kết để thực hiện thành công hoạt động phân loại rác đó là: Quận/ huyện chịu trách nhiệm ban hành kế hoạch chi tiết; Phường/xã tổ chức tuyên truyền - giám sát; Đơn vị thu gom vận hành điểm tập kết - thu gom - vận chuyển; Doanh nghiệp xử lý tiếp nhận và xử lý rác cuối cùng; Các đoàn thể tuyên truyền và vận động cộng đồng. Tuy nhiên, chưa có cơ chế nào buộc các mắt xích trên phải chịu trách nhiệm khi rác không được phân loại. Khi rác phân loại bị gom chung, lỗi không được xác định ở đơn vị nào, dẫn đến hệ thống thiếu tính minh bạch.

Các mô hình thí điểm thành công cục bộ nhưng thất bại khi nhân rộng

Trong 5 năm qua, Hà Nội đã triển khai phân loại rác tại nguồn ở nhiều phường, tổ dân phố, khu dân cư, với nhiều kết quả đáng ghi nhận.

Đã có những mô hình làm tốt công tác này. Một số phường thuộc quận Hoàn Kiếm và Ba Đình đã áp dụng phân loại thành 3 nhóm, kết hợp tổ phụ nữ và tổ dân phố giám sát, đạt tỷ lệ phân loại đúng trên 70%. Một số khu đô thị mới như Ecopark, Vinhomes Smart City (mô hình doanh nghiệp tự quản) vận hành khá hiệu quả, cho thấy khi hạ tầng đồng bộ, dịch vụ tốt, quy định rõ ràng, việc phân loại hoàn toàn khả thi.

Tuy nhiên, các mô hình khi chuyển sang giai đoạn mở rộng quy mô ra toàn quận hoặc toàn thành phố, đều gặp phải một số vấn đề hạn chế, đó là: thiếu thùng rác phân dòng, thiếu khoang chứa phân loại trên xe gom, thiếu điểm trung chuyển phân dòng, thiếu cơ chế giám sát đồng bộ. Điều đó chứng minh mấu chốt của vấn đề không chỉ nằm ở ý thức và thói quen của người dân, mà còn nằm ở năng lực tổ chức và hạ tầng hệ thống.

Hà Nội cần lựa chọn mô hình công nghệ xử lý chiến lược

Phân loại rác tại nguồn chỉ là “mặt trước”, phần “mặt sau” quan trọng không kém là công nghệ xử lý. Xử lý rác hữu cơ hiện chưa được đầu tư đúng mức.Trong khi đó, rác hữu cơ chiếm 60 - 70% lượng rác của Hà Nội. Nếu được tách riêng, có thể trở thành nguyên liệu để sản xuất phân compost, sản xuất khí sinh học, giảm khối lượng rác phải đốt hoặc chôn lấp. Tuy nhiên, Hà Nội chưa có nhà máy compost quy mô lớn nào được vận hành ổn định để tiếp nhận rác hữu cơ sạch.

Hoạt động tái chế vật liệu vẫn thiếu “hệ sinh thái” liên kết. Chuỗi tái chế hiện nay phụ thuộc vào lực lượng ve chai và làng nghề. Hà Nội chưa hình thành mạng lưới tái chế theo tiêu chuẩn. Thực tế cho thấy, chúng ta chưa có trung tâm tái chế cấp vùng, chưa có doanh nghiệp dẫn dắt thị trường, chưa có chuỗi thu hồi vật liệu ổn định. Điều này khiến rác tái chế nếu được phân loại thì cũng chưa có đầu ra bền vững.

Đốt phát điện hiện tại xu hướng chính nhưng không thể giải quyết hết được các vấn đề về rác thải. Hà Nội đang triển khai tăng công suất đốt rác phát điện (điển hình là dự án đốt phát điện Sóc Sơn). Tuy nhiên, công nghệ đốt để đạt hiệu quả cao, đòi hỏi rác phải có giá trị nhiệt cao, ít ẩm. Nếu không phân loại tại nguồn, thành phần rác hữu cơ ướt vốn chiếm tỷ trọng cao trong rác thải sinh hoạt của Việt Nam sẽ làm giảm hiệu quả của công nghệ, tức là hệ thống xử lý cuối cùng cũng phụ thuộc vào việc phân loại rác.

Để phân loại rác tại nguồn không còn là “nút thắt kéo dài”

Để phân loại rác tại nguồn không còn là “nút thắt kéo dài”, Hà Nội cần một cách làm tổng thể, đồng bộ và có tính cưỡng chế phù hợp.

Thứ nhất là đầu tư đồng bộ hệ thống thùng rác, điểm tập kết, phương tiện thu gom. Mỗi phường phải có thùng công cộng phân loại theo màu sắc và ký hiệu, khoang chứa riêng trên xe gom, các điểm trung chuyển có khu vực tiếp nhận rác hữu cơ, rác tái chế, rác còn lại. Đây là điều kiện nền không thể thay thế bằng chỉ bằng các biện pháp tuyên truyền.

Thứ hai là áp dụng cơ chế tài chính theo khối lượng hoặc theo thể tích, có cơ chế phân biệt giữa các hộ thực hiện phân loại rác tốt và các hộ không thực hiện phân loại rác. Kinh nghiệm Hàn Quốc cho thấy mô hình túi rác trả phí giúp giảm 30 - 40% lượng rác phải xử lý.

Thứ ba là xây dựng hệ sinh thái tái chế và công nghiệp xử lý hữu cơ. Cần có một trung tâm tái chế cấp vùng, nhà máy xử lý hữu cơ hiện đại, liên kết với doanh nghiệp tái chế theo tiêu chuẩn châu khu vực và quốc tế. Khi có thị trường cho vật liệu tái chế, việc phân loại sẽ trở thành giá trị kinh tế, không chỉ là trách nhiệm môi trường.

Người dân huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội thực hiện phân loại rác. Ảnh: Live & Learn

Thứ tư là ứng dụng công nghệ trong giám sát - vận hành, định vị GPS cho xe thu gom, camera tại điểm tập kết, app phản ánh của người dân, hệ thống đo đếm rác theo hộ gia đình. Những công cụ này giúp duy trì tính minh bạch, một yếu tố quan trọng để người dân tin tưởng và tham gia.

Thứ năm là rà soát và phân định rõ trách nhiệm từng khâu trong hoạt động phân loại rác. Cần có văn bản xác định rõ trách nhiệm của đơn vị liên quan. Đơn cử như trách nhiệm nếu thiết bị thu gom như thùng rác không đạt tiêu chuẩn, trách nhiệm của đơn vị thu gom nếu trộn rác, trách nhiệm phường/xã nếu giám sát không thực hiện, trách nhiệm doanh nghiệp xử lý nếu từ chối tiếp nhận rác đã phân loại…

Đã đến lúc Hà Nội phải chuyển từ các mô hình thí điểm kéo dài sang hành động mạnh mẽ. Phân loại rác tại nguồn không còn là khái niệm mới, càng không phải nhiệm vụ mang tính thử nghiệm. Đó là yêu cầu pháp lý, yêu cầu của một đô thị hiện đại và là nền tảng để Hà Nội bước vào kỷ nguyên kinh tế tuần hoàn.

Thành phố đã có quyết tâm chính trị, có các mô hình thí điểm thành công, có sự đồng thuận từ người dân. Điều còn thiếu là một bước tiến mang tính hệ thống: đầu tư hạ tầng, thiết lập cơ chế tài chính, xây dựng chuỗi tái chế, tổ chức vận hành minh bạchvà kiên quyết xử lý vi phạm.

Khi những nút thắt kéo dài nhiều năm được tháo gỡ, Hà Nội hoàn toàn có thể trở thành điển hình quốc gia về quản lý rác thải theo xu hướng hiện đại, góp phần xây dựng Thủ đô xanh, sạch và bền vững trong tương lai.