Hệ thống quan trắc tự động thu thập và truyền dữ liệu môi trường theo thời gian thực (Ảnh minh họa).

dữ liệu "thông minh"và lựa chọn mang tính tất yếu

Luật Bảo vệ môi trường 2020 đặt quan trắc môi trường tự động, liên tục vào vị trí trung tâm của hệ thống quản lý môi trường. Tuy nhiên, sau hơn ba năm triển khai, câu chuyện quan trắc tự động không chỉ dừng ở yêu cầu kỹ thuật hay tuân thủ pháp luật, mà đã trở thành phép thử quan trọng đối với hiệu lực thực thi chính sách môi trường trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển bền vững.

Việc đưa quan trắc môi trường tự động vào Luật Bảo vệ môi trường 2020 phản ánh sự thay đổi căn bản trong tư duy chính sách: quản lý môi trường không thể tiếp tục dựa vào các đợt kiểm tra định kỳ, rời rạc và mang tính hành chính. Thực tiễn cho thấy, phương thức “lấy mẫu – phân tích – báo cáo” truyền thống vừa tốn thời gian, vừa dễ bị chi phối bởi yếu tố chủ quan, khó theo kịp diễn biến phát thải ngày càng phức tạp.

Quan trắc tự động, với khả năng ghi nhận liên tục và truyền dữ liệu thời gian thực, vì thế được coi là giải pháp mang tính cấu trúc, giúp nhà nước “nắm bắt môi trường bằng dữ liệu”, thay vì bằng các báo cáo hành chính. Đây cũng là tiền đề để thực hiện hậu kiểm thực chất – một trong những trụ cột cải cách mà Luật Bảo vệ môi trường 2020 hướng tới.

Khác với phương pháp quan trắc thủ công, hệ thống quan trắc môi trường tự động hoạt động 24/7, ghi nhận liên tục các thông số môi trường như pH, COD, TSS, SO₂, NOx, bụi mịn PM2.5… Dữ liệu được truyền trực tiếp về Sở Tài nguyên và Môi trường hoặc Bộ Tài nguyên và Môi trường, hạn chế tối đa sự can thiệp chủ quan của con người.

Luật Bảo vệ môi trường 2020 quy định rõ: dữ liệu quan trắc môi trường tự động là căn cứ pháp lý quan trọng để đánh giá mức độ tuân thủ pháp luật về bảo vệ môi trường của doanh nghiệp. Trường hợp phát hiện thông số vượt quy chuẩn, cơ quan chức năng có thể yêu cầu kiểm tra đột xuất, thậm chí đình chỉ hoạt động nếu vi phạm nghiêm trọng.

Không dừng lại ở chức năng giám sát, quan trắc tự động còn giúp cơ quan quản lý xây dựng cơ sở dữ liệu môi trường, phục vụ công tác dự báo, cảnh báo sớm ô nhiễm và hoạch định chính sách dài hạn.

Trách nhiệm của doanh nghiệp được “luật hóa”

Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã luật hóa trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc đầu tư, vận hành và bảo đảm tính chính xác của hệ thống quan trắc tự động. Doanh nghiệp không chỉ phải lắp đặt thiết bị đạt chuẩn mà còn phải duy trì vận hành ổn định, hiệu chuẩn định kỳ, lưu trữ dữ liệu và chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính trung thực của số liệu.

Thực tế cho thấy, không ít vụ việc vi phạm môi trường đã bị phát hiện thông qua dữ liệu quan trắc tự động, từ đó tạo sức răn đe mạnh mẽ đối với các hành vi xả thải trái phép. Đây cũng là động lực buộc doanh nghiệp phải thay đổi tư duy, đầu tư công nghệ sạch và quản trị môi trường bài bản hơn.

Từ góc độ bình luận chính sách, câu hỏi đặt ra là: làm thế nào để chuyển áp lực tuân thủ thành động lực đổi mới công nghệ? Câu trả lời không chỉ nằm ở chế tài, mà còn ở việc thiết kế các cơ chế khuyến khích như ưu đãi tín dụng xanh, công nhận dữ liệu quan trắc trong đánh giá ESG, hay gắn kết quan trắc tự động với thị trường carbon trong tương lai.

Dù mang lại nhiều lợi ích, việc triển khai quan trắc môi trường tự động trên diện rộng vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Chi phí đầu tư ban đầu cho hệ thống thiết bị, đường truyền, phần mềm quản lý còn khá lớn, đặc biệt đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Bên cạnh đó, năng lực vận hành, bảo trì hệ thống ở một số địa phương còn hạn chế; tình trạng mất kết nối, dữ liệu không ổn định hoặc chưa được khai thác hiệu quả vẫn xảy ra. Một số doanh nghiệp còn tâm lý e ngại, coi quan trắc tự động là “gánh nặng chi phí” thay vì công cụ hỗ trợ phát triển bền vững.

Hướng tới quản lý môi trường thông minh

Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia, quan trắc môi trường tự động được xác định là nền tảng quan trọng để xây dựng hệ thống quản lý môi trường thông minh. Khi dữ liệu quan trắc được kết nối, liên thông và công khai có chọn lọc, không chỉ cơ quan quản lý mà cộng đồng, người dân cũng có thể tham gia giám sát, qua đó nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã mở đường, vấn đề còn lại là tổ chức thực hiện đồng bộ, từ hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật, nâng cao năng lực quản lý đến hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi công nghệ. Khi đó, quan trắc môi trường tự động sẽ không chỉ là yêu cầu pháp lý, mà trở thành công cụ bảo vệ môi trường hiệu quả, góp phần hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ hệ sinh thái.

Nhìn rộng hơn, quan trắc môi trường tự động không chỉ là một yêu cầu kỹ thuật, mà là thước đo năng lực điều hành chính sách môi trường. Một hệ thống quan trắc hoạt động hiệu quả sẽ giúp chính sách đi vào đời sống, nâng cao tính minh bạch và củng cố niềm tin của xã hội đối với công tác quản lý nhà nước về môi trường.

Ngược lại, nếu quan trắc tự động chỉ dừng lại ở việc “lắp cho đủ”, thiếu kết nối, thiếu phân tích và thiếu phản hồi chính sách, thì mục tiêu quản lý môi trường dựa trên dữ liệu sẽ khó trở thành hiện thực.

Trong bối cảnh Việt Nam theo đuổi tăng trưởng xanh và cam kết phát thải ròng bằng “0”, việc hoàn thiện và nâng cao hiệu quả chính sách quan trắc môi trường tự động cần được coi là ưu tiên chiến lược.