Khát vọng phục hưng “mạch máu” đô thị của thế hệ Gen Z

Trong dòng chảy văn hóa của Sài Gòn - Gia Định, kênh rạch chính là “mạch máu”, là hồn cốt tạo nên bản sắc độc nhất vô nhị cho đô thị phương Nam này. Thế nhưng, hàng thập kỷ qua, chúng ta đã chứng kiến sự “bức tử” của những dòng kênh dưới sức nặng của rác thải.

Hệ thống sông rạch như là "mạch máu" của đô thị TP. Hồ Chí Minh

Những dòng kênh xanh biếc, thơ mộng ngày nào nay đã trở thành “vết sẹo” trên gương mặt thành phố. Và sự ra đời của nhóm Sài Gòn Xanh vào cuối năm 2022 như là một sứ mệnh để hàn gắn những đứt gãy giữa con người và thiên nhiên bằng sự tử tế.

Không chỉ dừng lại ở những khẩu hiệu suông, Sài Gòn Xanh đã minh chứng cho hiệu quả bằng một bảng thành tích thực tế đầy ấn tượng. Nhìn vào những con số đạt được, bất cứ ai cũng phải ngả mũ trước tinh thần dấn thân của họ. Tính đến cuối năm 2025, số lượng tình nguyện viên tham gia Câu lạc bộ Sài Gòn Xanh đã vượt hơn 10.000 người đăng ký tham gia trên khắp cả nước; lượng rác thải thu gom ước tính hơn 2.000 tấn rác đã được đưa lên khỏi các dòng kênh; số lượng “điểm đen” đã xóa là hơn150 tuyến kênh, rạch ô nhiễm nặng tại TP.Hồ Chí Minh và các tỉnh lân cận.

Không chỉ vậy, tầm ảnh hưởng đến hơn 2 triệu người theo dõi trên TikTok, tạo ra làn sóng “Clean Up” toàn cầu… Những con số này không biết nói dối. Nó cho thấy một sự dịch chuyển lớn trong nhận thức và trách nhiệm bảo vệ môi trường không còn là công việc của riêng Nhà nước, mà là sự tự giác của mỗi người dân.

​Hành động của nhóm Sài Gòn Xanh chạm đến cốt lõi về trách nhiệm bảo vệ môi trường của cộng đồng khi một bạn trẻ chấp nhận đối mặt với nguy cơ nhiễm trùng, kim tiêm và nước thải độc hại để dọn rác, họ đang chất vấn ngược lại ý thức của cộng đồng: Tại sao chúng ta lại ném tương lai của mình xuống dòng nước?

Tầm ảnh hưởng của nhóm Sài Gòn Xanh ngày càng lớn đã phần nào cho thấy hoạt động của nhóm trong thời gian qua đã chạm đến cốt lõi về trách nhiệm bảo vệ môi trường của cộng đồng

​Gần đây, sáng kiến lắp đặt hệ thống phao chắn rác ngăn chặn rác đổ ra sông Sài Gòn là một bước đi mang tính chiến lược. Nó cho thấy tư duy quản trị: Không chỉ đi dọn phần ngọn, mà phải tìm giải pháp ngăn chặn từ phần gốc. Đây là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa nhiệt huyết thanh niên và trí tuệ kỹ thuật.

​Dưới góc nhìn văn hóa, Sài Gòn Xanh đang thực hiện một cuộc “tẩy trần” cho tâm hồn đô thị. Vì một thành phố văn minh không thể là một thành phố với những cao ốc bóng bẩy trên cao nhưng đen đặc rác thải dưới dòng kênh đen kịt, bốc mùi.

​Hành động của các bạn đã đánh động vào lòng tự trọng của mỗi cư dân. Và hình ảnh các bạn trẻ ngâm mình dưới dòng nước đen ngỏm đã trở thành một “tấm gương” soi chiếu lại hành vi vứt rác tùy tiện của mỗi người. Đó chính là cách giáo dục văn hóa trực quan và mạnh mẽ nhất, khẳng định rằng văn hóa không nằm ở lời nói mà ở cách chúng ta đối xử với nơi mình thuộc về.

Sài Gòn Xanh không chỉ trả lại màu xanh cho dòng nước, mà còn trả lại niềm tin cho cộng đồng về một thế hệ trẻ biết sống vì đại cuộc. Họ đã viết nên một chương mới cho văn hóa ứng xử đô thị, nơi sự tử tế không còn nằm trong sách vở mà hiển hiện trên từng bao rác được thu gom, từng dòng kênh được khơi thông.

Nguyễn Lương Ngọc (SN: 1996) Trưởng nhóm Sài Gòn Xanh

​TP. Hồ Chí Minh cần nhiều hơn những “Sài Gòn Xanh”, nhưng hơn hết, thành phố cần một cộng đồng không còn xả rác để những dòng nước kia được xanh mãi mà không cần đến những sự hy sinh thầm lặng dưới bùn đen.

Và để “mạch máu” đô thị thực sự hồi sinh bềnh vững, cần có những bước đi mang tính hệ thống và pháp lý quyết liệt hơn: Thể chế hóa vai trò của các tổ chức cộng đồng; chuyển đổi từ “dọn dẹp” sang “ngăn chặn” bằng công nghệ; Xây dựng hệ sinh thái giáo dục môi trường trong trường học; chế tài nghiêm khắc và kinh tế tuần hoàn…

Khi sự tử tế của những người trẻ được cộng hưởng bởi những chính sách đúng đắn và sự tự giác của cộng đồng, TP. Hồ Chí Minh nói riêng và cả nước nói chung hoàn toàn có thể mơ về một ngày những dòng kênh xanh sẽ không còn là một giấc mơ xa vời, mà là thực tại hiển hiện trong lòng đô thị.

Thanh Hải