Áp lực ô nhiễm từ 77 triệu xe máy

Việt Nam hiện nằm trong nhóm ba quốc gia có số lượng xe máy nhiều nhất thế giới, với khoảng 77 triệu xe trên hơn 100 triệu dân. Đáng chú ý, theo ông Nguyễn Thạch Lân, Phó Giám đốc Công ty TNHH Thương mại & Dịch vụ Motocycles TV, có tới 50 triệu xe máy đã cũ, tiềm ẩn nguy cơ phát thải lớn và mất an toàn trong quá trình sử dụng.

Phần lớn xe máy đang sử dụng tại Việt Nam là xe chạy xăng, nhiều phương tiện đã cũ và tiềm ẩn nguy cơ phát thải cao.

“Riêng tại Hà Nội và TP.HCM, ô nhiễm không khí đã ở mức báo động. Xe máy vẫn là nguồn phát thải chính, chiếm tỷ trọng lớn trong lượng bụi mịn và khí độc”, ông Lân nhận định. Thực trạng này cho thấy chuyển đổi sang xe máy điện không còn là câu chuyện mang tính xu hướng, mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi vẫn diễn ra chậm chạp. Người dân còn nhiều e ngại liên quan đến thời gian sạc kéo dài, chi phí pin cao, rủi ro cháy nổ cũng như tình trạng hạ tầng chưa đồng bộ. Với nhóm người dùng thương mại như giao hàng, chuyển phát nhanh hay tài xế công nghệ – những đối tượng cần phương tiện hoạt động liên tục – các hạn chế này càng trở thành rào cản lớn.

Theo ông Vương Quốc Triều, Giám đốc Kinh doanh Quốc tế, Công ty TNHH Điện khí Shenrui Thượng Hải, mô hình sạc truyền thống đang bộc lộ rõ giới hạn. Thời gian sạc phổ biến từ 4–6 giờ, ngay cả sạc nhanh cũng mất 30–60 phút, không phù hợp với nhu cầu vận hành cường độ cao. Bên cạnh đó, chi phí đầu tư trạm sạc lớn và gây áp lực đáng kể lên hệ thống điện.

“Với mật độ xe máy cao như Việt Nam, nếu tất cả cùng sạc vào ban đêm, phụ tải đỉnh của lưới điện có thể tăng thêm khoảng 15%”, ông Triều phân tích. Trong khi đó, người dùng thương mại lại cần khả năng bổ sung năng lượng gần như tức thì để duy trì hoạt động liên tục 24/7.

Từ thực tế này, mô hình đổi pin nhanh được xem là hướng đi đột phá. Thay vì chờ sạc, người dùng chỉ cần đổi pin đã được sạc đầy trong vòng 1–3 phút, tương đương thời gian đổ xăng. Mô hình này đã được triển khai tại nhiều quốc gia châu Á và châu Phi, với quy mô thị trường toàn cầu dự kiến vượt 10 tỷ USD vào năm 2027.

Mô hình đổi pin nhanh cho xe máy điện

Theo ông Vương Quốc Triều, Việt Nam là thị trường đặc biệt phù hợp với mô hình đổi pin nhờ mật độ xe máy đứng thứ hai thế giới, quãng đường di chuyển trung bình 30–50 km/ngày, cùng sự bùng nổ của các dịch vụ giao hàng và vận tải nhẹ.

Mô hình đổi pin nhanh giúp rút ngắn thời gian bổ sung năng lượng cho xe máy điện, phù hợp với nhu cầu vận hành cường độ cao tại đô thị.

Đối với người dùng thương mại, đổi pin giúp tăng sản lượng đơn hàng trung bình khoảng 18% mỗi ngày, do không phải dừng xe chờ sạc. Đồng thời, mô hình thuê pin giúp giảm tới 40% chi phí đầu tư ban đầu, bởi người dùng chỉ cần mua xe không kèm pin, pin được sử dụng theo hình thức thuê và thanh toán theo nhu cầu thực tế.

“Sau khi áp dụng các chính sách trợ cấp phù hợp, chi phí đầu tư một lần cho xe máy điện có thể tương đương xe chạy xăng. Đây là yếu tố then chốt để người dân và doanh nghiệp chuyển đổi tự nguyện”, ông Triều nhấn mạnh.

Dù tiềm năng lớn, quá trình điện khí hóa giao thông tại Việt Nam vẫn đối mặt nhiều thách thức. Theo ông Triều, hiện tồn tại 6 điểm nghẽn chính gồm: hiệu suất bổ sung năng lượng thấp, rủi ro an toàn pin, tiêu chuẩn pin chưa thống nhất, chi phí ban đầu cao, thiếu hụt hạ tầng và đặc biệt là chưa có quy chuẩn quốc gia cho mô hình đổi pin.

Trong đó, an toàn pin được xem là “điểm chạm” lớn nhất với niềm tin người tiêu dùng. Ông Nguyễn Thạch Lân cho rằng phần lớn các vụ cháy nổ xe điện hiện nay bắt nguồn từ pin kém chất lượng, gia công lậu hoặc can thiệp sai kỹ thuật. “Pin phải được sản xuất theo quy trình nghiêm ngặt, có hệ thống quản lý pin (BMS) đạt chuẩn và được kiểm tra, bảo dưỡng bởi đội ngũ kỹ thuật được đào tạo bài bản”, ông Lân nhấn mạnh.

Ở góc độ quản lý, ông Trần Thiên Lý, chuyên viên vận tải, Sở Xây dựng TP.HCM, cho biết chuyển đổi xanh là chủ trương dài hạn, không phải phong trào nhất thời. “Rào cản lớn nhất hiện nay không nằm ở nguồn lực hay thói quen người dân, mà ở việc chưa hình thành được một hệ sinh thái đồng bộ, từ hạ tầng đến cơ chế chính sách”, ông Lý nói.

Theo ông Huỳnh Xuân Thanh, Phó Trưởng khoa Cơ khí, Trường Cao đẳng Bách khoa Nam Sài Gòn, điện khí hóa giao thông là xu thế toàn cầu. Tại ASEAN, Malaysia coi xe điện là trụ cột đến năm 2030; Indonesia đặt mục tiêu 13 triệu xe máy điện; Thái Lan hướng tới 30% phương tiện sản xuất trong nước không phát thải. Ở châu Âu, lộ trình cấm bán ô tô mới chạy xăng, dầu từ năm 2035 và thuế carbon đang tạo sức ép mạnh mẽ cho giao thông xanh. Trung Quốc đã kết hợp xe điện với giao thông công cộng, áp dụng “biển số xanh” và phát triển công nghệ V2G để cân bằng tải lưới điện.

“Những kinh nghiệm này cho thấy, xe điện chỉ thành công khi được đặt trong một hệ sinh thái hoàn chỉnh. Với Việt Nam, các giải pháp hạ tầng như đổi pin nhanh sẽ là chìa khóa để quá trình chuyển đổi diễn ra tự nhiên và bền vững”, ông Thanh nhận định.

Theo các tính toán, mỗi xe máy xăng được thay thế bằng xe máy điện có thể giúp giảm khoảng 0,5 tấn CO₂ mỗi năm. Nếu thay thế 500.000 xe, lượng khí thải giảm tương đương với việc trồng khoảng 4 triệu cây xanh.

Không chỉ mang lại lợi ích môi trường, xe máy điện và hạ tầng đổi pin còn mở ra động lực tăng trưởng kinh tế mới, kéo theo sự phát triển của các ngành pin, động cơ, điện tử điều khiển, tái chế và dịch vụ vận hành. Ước tính, cứ mỗi 10.000 trạm đổi pin có thể tạo ra khoảng 5.000 việc làm trực tiếp và gián tiếp.